#noord-nederlands-orkest — Public Fediverse posts

Leuk. De blazers van het #NoordNederlandsOrkest #NNO.

Leuk. De blazers van het #NoordNederlandsOrkest #NNO.

Leuk. De blazers van het #NoordNederlandsOrkest #NNO.

https://www.europesays.com/nl/102796/ Laatste voorstelling in schouwburg Ogterop in Meppel zit erop: ‘Publiek en artiesten komen niet meer’ #Amusement #cultuur #Dutch #Entertainment #GEMEENTEMEPPEL #Meppel #Nederland #Nederlanden #Nederlands #Netherlands #Nieuwjaarsconcert #NL #NOORDNEDERLANDSORKEST #OGTEROP #SCHOUWBURGOGTEROP #THEATER

Karmit Fadael writes Violin Concerto Mimesis: ‘Inevitably you put the stamp of your identity on your music’

Karmit Fadael started out as a violinist but is now a much sought-after composer. She regularly appears on radio and TV and has written an impressive number of works for renowned ensembles and festivals. On 11 April, her Violin Concerto Mimesis will be premiered at Muziekgebouw aan ‘t IJ in Amsterdam. She composed it for Pieter van Loenen, on a commission from the North Netherlands Orchestra. The following two days it will be performed in De Oosterpoort Groningen and TivoliVredenburg Utrecht.

Karmit Fadael was born in 1996 in Treuchtlingen, a town south of Nuremberg, but grew up in Sneek. On her website we read, among other things, that she began her musical career on the violin, but started composing after a ‘forced’ participation in the annual composition competition of the Netherlands Wind Ensemble. That sounds somewhat disturbing. Who forced her what exactly did this entail?

Fadael laughs: ‘Forced indeed sounds rather negative, it was just a compulsory assignment for my final music exam at Bogerman College in Sneek. Our teacher Anne Oosterhaven had us compose pieces on the computer with a notation programme, to gain insight into music history. When we covered the Baroque, we all wrote a chaconne. In addition, in our exam years we had to enter the composition competition of the Nederlands Wind Ensemble.’

Composition contest gives confidence

Even though it was compulsory, it was a fun experience: ‘The first time, the theme was “They say love”. That was ten years ago now and to my surprise I was admitted to the next round. In workshops with an arranger, I got the opportunity to develop my piece further, which was great . In 2013, I won the NBE Young KC prize, which consisted of three workshops with Calliope Tsoupaki. The course with the Nederlands Wind Ensemble gave me self-confidence in composing, which was apparently something I could do and enjoyed.’

Where many violinists swap the bow for the baton, Fadael took up composing. Are there common grounds between composing and making music yourself? ‘In both professions you can express your own voice. When I was still playing the violin, I strived to interpret the score as faithfully and personally as possible. The notes are leading, of course, but there is always something that makes your sound “personal”, not only in the sound itself but also in your way of phrasing. This happens partly unconsciously. The same goes for composing: you almost inevitably put the stamp of your identity and your subconscious on your music.’

Going for it one hundred percent

In 2014, she went to study composition at the Royal Conservatoire in The Hague, where she was taught by Tsoupaki, Guus Janssen and Martijn Padding. How have they shaped her? ‘All three are fantastic composers, and incredibly skilled; I learned a lot from each. With Martijn I think first of all of his attitude to the profession, incredibly down-to-earth and disciplined: you just have to do it, make the effort. Guus has a very free spirit and taught me to look at existing forms from a different angle. Calliope is a rock; she taught me that when I believe in something, I have to go for it one hundred per cent’.

In an earlier interview, she called herself a ‘chaotic person’. Again, that sounds more negative than intended: ‘I am a terribly chaotic person,’ Fadael acknowledges, ‘but I see that as a positive thing. I have no agenda, I’m a blabbermouth and I can turn a room into a mess within 30 seconds. This also means that I can impulsively change my plans to do something I think is important at that moment. This trait makes me smile at myself at times, it teaches me not to take things too seriously. – I don’t get easily upset if I break something of value. In terms of composing, my attention patterns may be a bit fragmented and chaotic, but I can work well this way. It is simply part of the process, of who I am.’

Pen and paper versus computer

In high school, Fadael learned to compose with a computer programme; nowadays she uses pen and paper. ‘With a new piece, I first think about structures and ideas and what I want in the first place. Then I fiddle a bit on my violin or sing, later I work it out on paper and only then do I switch to a notation programme. Writing by hand is more personal, it requires more effort and also takes a lot of time – especially erasing something. On the computer, those are just actions of milliseconds, and because of the conversion to a midi sound, you can immediately hear how it sounds. That instant feedback breaks something in my imagination. It makes the music sound mechanical, while in my head it sounds so natural.’

What was her reaction when Pieter van Loenen asked her to compose a Violin Concerto for him? ‘I was incredibly happy, but also anxious because of the scale of the commission. I necessarily wanted to do it incredibly well and do him justice. Pieter has an enchanting, clear sound and plays with extreme precision. This creates a very sincere form of musicality; he will never do anything that is not necessary. When the music calls for it, his interpretation is truly intimate.’

‘For my commission, I started thinking about what fascinates me about the violin and about violin playing. That is the relationship between musician and instrument. The process of all those hours you spend together in your studio became a bit my thread for the concert. In the beginning you are still a bit searching, then you start studying extremely precisely, which sometimes leads to some frustration, at the end you let go of everything and just go.’

She did not inquire about any special wishes Van Loenen might have: ‘I did look into works he likes or likes to play, though. Such as Karl Amadeus Hartmann’ s Concerto funèbre or Alban Berg’s violin concerto. When I started composing, we sat together several times and worked on my sketches. This was important to me. Moreover, I wanted to hear how they sounded on his violin, played by him.’

Embracing idiosyncrasies

It will be neither a virtuoso spectacle nor a subdued exploration of the instrument’s possibilities, she continues. ‘I think the violin engages in a beautiful dialogue with the orchestra; soloist and ensemble do not oppose each other, but engage in conversation together. On the one hand, there are virtuoso moments; on the other, the concerto also offers space for the drama of the melody. I find the concept of virtuosity a bit complicated anyway. If a soloist plays something very simple in an insanely beautiful way, I think that is also a form of virtuosity.’

In terms of structure, Fadael follows tradition in her Violin Concerto: ‘It has three movements. The first is somewhat melancholic, in which the soloist engages with the orchestra. They mimic each other and take turns playing the role of “leader”; the soloist is still somewhat searching in his material. In the second movement, a struggle for leadership develops between violinist and ensemble, with all the emotions that go with it. In the third and final movement, the soloist plays a somewhat timid, lyrical melody, and in a way chooses for himself and his own voice. The struggle and the reflections on each other are over.’

As a title, she chose Mimesis, ancient Greek for imitation. ‘Especially in the first and second movements, there is a lot of imitation between soloist and orchestra. This imitation is never identical, but always has a personal twist. For me, the study process I chose as a thread symbolises (learning) processes in life. These often go through a curve of probing, imitating, friction and finally letting go of everything. As a human being, you can imitate till the cows come home, but in the end there is always a bit of personality in your interpretation, a human element. I think there is an awful lot of beauty in such “idiosyncrasies” and that it is important to embrace them.’

Before the concerts in Muziekgebouw and Oosterpoort I will talk with Karmit Fadael.

#CalliopeTsoupaki #GuusJanssen #KarmitFadael #MartijnPadding #NoordNederlandsOrkest #PieterVanLoenen

Maya Fridman and North Netherlands Orchestra shine in cello concertos J.P. De Graaff

The adventurous label TRPTK produces special CDs all the time, and the Russian-Dutch cellist Maya Fridman is a regular guest. If I counted correctly, some eight CDs by – and with her – have already been released, some of them solo.

Recently the ninth disc appeared, on which she and the North Netherlands Orchestra (NNO) give a dazzling performance of two cello concertos by Jan-Peter de Graaff (1992).

De Graaff, born in 1992 in Papendrecht and raised on the island of Terschelling, loves the grand gesture. He decided to embrace the symphony orchestra against the advice of his composition teacher Martijn Padding, who considered it hopelessly outdated. Nor does De Graaff shy away from using equally ‘old-fashioned’ genres such as the concerto; he has already produced five of them.

Rimpelingen (Ripples), his Concerto No. 4 for cello and orchestra (2017), impressed cellist Maya Fridman so deeply that she asked De Graaff to write a new concerto for her. No wonder, because he lets the soloist explore all the possibilities of the instrument, while not skimping on beautiful melodies along the way.

De Graaff is a master at sculpting with sounds, loosely adhering to traditional harmonies without becoming predictable. Ripples is essentially an extended solo for the cello, subtly supported by interjections from the orchestra in ever changing colours, like ripples on a swaying water surface. His overwhelming wealth of ideas does at times put your attention to the test, though.

In Concerto No. 5, The Forest in April (2021) De Graaff again deftly folds the orchestral voices around a virtuoso, varied cello part. The piece is inspired by our destructive relationship with nature, which is expressed in a fierce battle between soloist and orchestra in the second movement. Ominous dissonant harmonies and thundering percussion seem to herald the Apocalypse here.

Fridman’s impassioned recitation is matched by the equally empathic and precise playing of the NNO conducted by Sander Teepen (No.4) and Nicolò Foron (No.5). The crisp and well-balanced recording technique gives their performance extra depth.

https://open.spotify.com/album/63LMv9K2zHkj3udl6okRDt

#JanPeterDeGraaff #MayaFridman #NoordNederlandsOrkest #TRPTK

Composer Vladimir Martynov: ‘The sweetest moment is when you get a bright idea’

In April the Noord Nederlands Orkest (North Netherlands Orchestra, NNO) will present the brand new piano concerto Pastiche, composed by Vladimir Martynov at the request of Ralph van Raat. On 2 April I will talk to the composer and the pianist during a free rehearsal in Muziekgebouw aan ‘t IJ in Amsterdam, where Pastiche will be premiered on 4 april. I interviewed Martynov for the magazine of NNO, this is the English translation.

The Russian composer Vladimir Martynov (Moscow, 1946) had colourful development. He was the son of a musicologist, was taught piano as a matter of course and soon became interested in composing. He enrolled at the Moscow Conservatory, where he studied piano and composition. Already during his studies he wrote his first pieces, chamber music, small-scale solo concertos and choral music, in the atonal tradition of composers such as Arnold Schönberg and Anton Webern.

From Schönberg to electronics and rock music

In 1973 he joined the electronic music studio of the Alexander Skrjabin Museum in Moscow. For Soviet composers this was a welcome meeting place for avant-garde musicians; celebrities such as Gubaidulina and Denisov also experimented with electronics here. In the same period Martynov studied musicology, with a particular interest in ethnomusicology. He specialised in the folklore of Caucasian peoples, Tajikistan and other ethnic groups in Russia, about which he published extensively.

Martynov also studied medieval Russian liturgical music and European polyphony from the Renaissance. He has published several collections of works by such composers as Guillaume de Machaut, Andrea Gabrieli, Heinrich Isaac and Guillaume Dufay. He also wrote about theology, religious philosophy and history. During this time he embraced the form of minimalism so typical of the former Eastern Bloc: a static, spiritually inspired style without the exhilarating pulse of American minimalism. With its slow pace and lack of bars, this music breathes the same timeless quality as early music.

From rock music to Gregorian chant

As if all this wasn’t adventurous enough, Martynov also formed the rock group Boomerang, for which he composed the rock opera Seraphic visions of St. Francis in 1978. Around this time he became a teacher at the Academy for Trinity Lavra of St. Sergius in Sergiev Posad, a city about 75 kilometers north of Moscow. In the eighties he wrote a lot of church music and after the fall of the Soviet Union in 1991 he initially continued to concentrate on Christian themes, such as in Apocalypse (1991), the Stabat Mater (1994), and the Requiem (1998).

Nowadays he composes secular music again, although his bent for spirituality floats unabated through his notes. In 2009, the London Philharmonic Orchestra premiered Vita Nuova, an opera about opera inspired by Dante’s book of the same name. In this book Dante describes the transformation from earthly to heavenly love. In his version, Martynov says he investigates the question of whether it is still possible to write ‘opera in our modern age’. From his conviction that there is nothing new to say, in Vita Nuova he combines Gregorian chant with style quotes by Mozart, Wagner, Mahler and Strauss.

La Grande Bellezza

In 2014 Martynov composed Beatitudes for the Kronos Quartet, which was used in the Academy Award winning film La Grande Bellezza. Now we have the brand new Piano Concerto Pastiche, which he composed for Ralph van Raat and the Noord Nederlands Orkest. The title refers to the opera genre of the same name, says the composer. ‘In a pastiche arias from all kinds of famous operas were glued together. According to some, this would show a lack of respect for the composers concerned, but nowadays such a method is very common. The principle of a pastiche is to give the listener a kind of déjà vu. I don’t use literal but style quotations, for example of romantic and classical music.

While composing he listened to CD recordings by Ralph van Raat: ‘I did not know him, but had been considering the idea of writing a new Piano Concerto for years. By listening a lot I tried to find out what his taste is, how he plays, what he likes and what he doesn’t like. I took his preferences and possibilities into account and tried to use the sound of the piano as authentically as possible. I have the feeling that we have in common our great love for the pure piano sound.’ There was no personal contact, composer and soloist meet for the first time in April, when rehearsals begin. Martynov: ‘Of course I did consult with the orchestra about the lineup and the duration of the piece.’

No struggle but peaceful coexistence

Martynov wrote Pastiche with the general sound of piano and symphony orchestra from the nineteenth century in mind. Yet the piece has only one movement instead of the usual three. Moreover, there is no traditional ‘struggle’ between orchestra and soloist. ‘Of course the piano and the orchestra each have their own material and function, but it is rather a question of peaceful coexistence than of mutual competition.’ In his new concerto we search in vain for elements from folklore or old liturgical chants. ‘That would not be fitting, it is performed in a concert hall intended for symphonic music.’

He finds it difficult to assess whether his piece was successful: ‘The most important moment in the composing process is when you have an incursion that you can work out further. There is nothing like this wonderful, sweet moment – not even a good performance or a nice review. When you finish a piece you are always satisfied with it, but only when it actually sounds you can ascertain if it meets what you originally had in mind. That always remains exciting.’

The public rehearsal on 2 April and the premiere of Pastiche on 4 April are part of the Minimal Music Festival in Muziekgebouw aan ‘t IJ. The concert is repeated on 5 April in Oosterpoort Groningen, and 6 April in De Doelen Rotterdam

#Beatitudes #LaGrandeBellezza #MinimalMusicFestival #MuziekgebouwAanTIJ #NoordNederlandsOrkest #RalphVanRaat #VladimirMartynov

Noord Nederlands Orkest speelt orkestversie Canto ostinato

Tot zijn eigen ongenoegen werd Simeon ten Holt (1923-2021) beroemd als componist van één enkel stuk: Canto ostinato voor vier piano’s. Deze compositie raakte bij zijn wereldpremière in 1979 meteen een snaar. Nog altijd klinkt het zo’n beetje elke dag wel ergens ter wereld, in alle mogelijke bezettingen. Van 12 tot en met 14 oktober presenteert het Noord Nederlands Orkest een versie voor symfonieorkest van Anthony Fiumara.

Het Noord Nederlands Orkest heeft iets met Simeon ten Holt. Al twee keer eerder werd Canto ostinato uitgevoerd, in de originele versie voor vier piano’s. Het iconische werk stond bij beide gelegenheden naast wereldpremières van de enige twee orkestwerken die Ten Holt componeerde. In 2014 werd diens op slechts vier tonen gebaseerde Centri-fuga ten doop gehouden. Twee jaar later klonk de eerste uitvoering van Une musique blanche, waarin verschillende orkestgroepen tegenover elkaar zijn opgesteld.

Meesterwerk van Nederlands minimalisme

Gezien het indrukwekkende aantal bewerkingen die in de loop der jaren zijn gemaakt van Canto ostinato, is het eigenlijk verbazingwekkend dat er nog geen versie voor orkest bestond. Dat vond ook Anthony Fiumara, die eerder al tekende voor orkestraties van muziek van David Bowie en Steve Reich. Zijn orkestbewerking van Canto ostinato maakte hij in 2016 in opdracht van het Residentie Orkest, dat het datzelfde jaar in première bracht in de Doelen in Rotterdam.

Fiumara is een groot liefhebber van Ten Holt, wiens Canto ostinato hij beschouwt als een van de meesterwerken van het minimalisme. ‘Het is een uniek stuk. Noch ervoor noch erna is iets soortgelijks geschreven.’, zei hij hierover. ‘Ik vind dat het kan wedijveren met wereldwijde topstukken als Music for 18 Musicians van Steve Reich of met Koyaanisqatsi van Philip Glass.’

Tonaliteit na de dood van de tonaliteit

Zelf moest de componist overigens niks hebben van een vergelijking met de Amerikaanse minimalisten, maar deze dringt zich onherroepelijk op. Niet alleen vanwege de eindeloos herhaalde motiefjes, maar ook vanwege de tonale teneur van de harmonieën en de bezwerend-meditatieve sfeer. In een interview met ondergetekende zei Ten Holt hierover: ‘Ik kreeg er genoeg van om aan een tafel, vanuit mijn hoofd te componeren – vanuit het intellect en niet vanuit het gevoel.’ Zo ontwikkelde hij naar eigen zeggen een ‘tonaliteit na de dood van de tonaliteit’.

Kortweg betekent dit dat Ten Holt ons weliswaar herkenbare akkoorden voorschotelt, maar deze niet onderwerpt aan de voor tonale muziek zo kenmerkende hiërarchie. In plaats van bepaalde, spanningsvolle akkoorden te laten ‘oplossen’ in ontspannende, rustgevende samenklanken, herhaalt hij ze juist eindeloos. Zo komen ze als het ware op zichzelf te staan en wordt je als luisteraar meegezogen in een tranceachtige sfeer. Die verklaart wellicht de grote populariteit van Canto ostinato, dat wel ’s nachts wordt uitgevoerd voor mensen op slaapmatjes.

Onder de motorkap

Maar hoe vertaal je dit meeslepende werk voor vier piano’s naar de verschillende instrumenten van een symfonieorkest? Een rechttoe-rechtaan klusje was het niet, erkent Fiumara in een interview met de Volkskrant: ‘Als je onder de motorkap kijkt, zie je dat Ten Holt veel vrijheden heeft ingebouwd. De musici mogen zelf beslissen hoe vaak ze een bepaald deel herhalen. Er is een hoofdlijn, maar er zijn ook alternatieven. Het oorspronkelijke stuk is voor vier piano’s. Tijdens een tafelgesprek met vier personen kun je elkaar nog wel onderbreken, maar met zestig man heb je echt een gespreksleider nodig.’

Als arrangeur moest hij de teugels dus wel iets sterker aantrekken. Op zijn blog schrijft hij: ‘Het orkest is een enorme machine met zijn eigen wetten en gedrag. Voor dat apparaat heb ik een vertaling gemaakt van de instructies en vrijheden die Simeon ingebouwd heeft in de notatie. Ik heb het orkest in twee helften verdeeld, die voortdurend met elkaar in dialoog zijn – precies zoals de pianisten in het origineel.’

Homogeen maar kleurrijk

Die kern van het origineel zit voor Fiumara in de homogene klank van de vier piano’s. Hij vergelijkt deze met zwart-witfotografie en de monochrome vlakken van kunstenaars als Mark Rothko of Ad Reinhardt. In zijn orkestratie wilde hij het rijkere klankpalet uitbuiten, zonder de oorspronkelijke homogeniteit uit het oor te verliezen.

Daarom koos hij voor een basisklank die wordt gevormd door de strijkers. Deze wordt spaarzaam aangevuld en bijgekleurd door houtblazers; slechts sporadisch zet hij koperblazers in. Ook het slagwerk gebruikt hij maar mondjesmaat.

Zo maakt Fiumara lijnen en bewegingen hoorbaar die in de pianoversie op de achtergrond bleven. Dit gebeurt echter niet al te nadrukkelijk, want ‘het moet klinken alsof Canto voor orkest werd geschreven’. En inderdaad: in zijn nieuwe jas is het stuk misschien nog wel bedwelmender dan het origineel.

Op donderdag 12 oktober in de Oosterpoort Groningen en vrijdag 13 oktober in de Harmonie te Leeuwarden verzorg ik voorafgaand aan het concert een inleiding. 

#AnthonyFiumara #CantoOstinato #NoordNederlandsOrkest #PhilipGlass #SimeonTenHolt #SteveReich

Noord Nederlands Orkest viert 80e verjaardag Philip Glass

Het eigenzinnige Noord Nederlands Orkest heeft een warme band met Philip Glass (1938). In 2007 organiseerde het een vijfdaags festival, in 2013 bracht het samen met de componist de Nederlandse première van de live muziek bij de film Koyaanisqatsi.

Dit weekend viert het NNO diens tachtigste verjaardag met concerten in TivoliVredenburg in Utrecht en de Oosterpoort in Groningen. Van Glass klinken twee delen uit Koyaanisqatsi, zijn Eerste Vioolconcert en het tweede deel uit zijn symfonie Low, geïnspireerd op het gelijknamige album van Brian Eno en David Bowie uit 1977/1991. Ik verzorg vanavond de inleiding in de Oosterpoort.

Waardering voor Glass fluctueert

Tegenwoordig geldt Glass als een van de belangrijkste levende componisten, maar dat was beslist niet altijd zo. Het is interessant hoe de waardering voor zijn muziek door de tijden heen verandert.

Zo drukte drukte de hoofdredacteur van een muziektijdschrift me in 1996 de cd-opname van zijn symfonie Low in handen met de woorden: ‘Schrijf deze eens even helemaal de grond in.’ Deze muziek werd destijds door het journaille beschouwd als minderwaardige kitch. Ik vond dat onterecht en wil u mijn twee decennia oude recensie niet onthouden.

Low Symphony: cd-bespreking uit 1996

Philip Glass is uit. De Amerikaanse minimalist die in de jaren zeventig en tachtig furore maakte met de opera Einstein on the Beach en de filmmuziek bij Koyaanisqatsi, kan geen goed meer doen in de oren van de moderne muziekcriticus. Glass zou uit zijn op goedkoop effect en zichzelf steeds herhalen.

Het dieptepunt kwam twee jaar geleden, toen de pers unaniem zijn muziek bij de film La belle et la bête van Jean Cocteau neersabelde. Diezelfde pers was wekenlang uitzinnig gefocused geweest op Rosa, a horse drama, van Peter Greenaway en Louis Andriessen.

Twee dagen na de première van deze monsterproductie, waarin de over het paard getilde Engelsman de muziek van Andriessen volledig ondergeschikt maakte aan zijn visuele geweld, zag ik La belle et la bête. Een verademing – hier zijn film en opera op een smaakvolle manier met elkaar verweven. Dit was echter niet aan de critici besteed, twee mixed-media producties na elkaar was wellicht wat veel gevraagd.

Aan elkaar gewaagd: Eno – Bowie – Glass

Nu luister ik naar Low, de symfonie die Glass schreef naar aanleiding van de gelijknamige elpee van David Bowie en Brian Eno uit 1977. Deze was indertijd baanbrekend, omdat twee commercieel succesvolle musici experimenteerden met elektronische en etnische muziek. Glass ging uit van de (met drie bonustracks uitgebreide) cd-uitgave van 1991 en koos daarvan Subterraneans, Some are en Warszawa.

Glass slaagde erin een bewerking te maken die zowel het origineel recht doet, als onmiskenbaar zijn handtekening draagt. Hij verwerkt alle loopjes en melodieën van Bowie en Eno, maar strooit daar zijn eigen motieven doorheen. Deze bestaan vaak uit het steeds herhalen van een in achtsten gespeelde kleine terts.

Onbeschaamd lyrisch en dramatisch

De muziek heeft een uitgesproken lyrisch en soms dramatisch karakter en Glass voert onbeschaamd de spanning op door te werken met tonica-dominant verhoudingen. In Subterraneans schotelt hij ons zelfs een Ivesiaanse mix van vaudeville en romantiek voor, zonder dat we een moment vergeten wie de componist is.

Ik vlei mijn hoofd op het hakblok: ik vind Low een goed product van een consequente componist – Glass doet zijn dingetje, en hij doet het goed.

Glass
“Low” Symphony
The Brooklyn Philharmonic Orchesta olv Dennis Russel Davies
Point Music 438 150-2

#BrianEno #DavidBowie #LowSymphony #NoordNederlandsOrkest #PhilipGlass #SteveReich

Van Han-Na Chang tot Marie Jaëll, Olga Neuwirth en meer

Ik heb mijn blog schandelijk verwaarloosd de afgelopen periode, het was een beetje druk….

Op 9 mei kwam mijn vriend Huang Ruo weer naar Amsterdam, voor het tweede deel van zijn verblijf op uitnodiging van het Concertgebouw, waar hij dit seizoen huiscomponist is. We gingen samen naar een uitvoering van Don Giovanni van Mozart in de Stopera. De regie viel helaas niet mee… Een maand later sprak ik Huang Ruo voor het coverartikel van het oktobernummer van Preludium. Die maand speelt het Carducci Quartet het voor hen gecomponeerde strijkkwartet The Flag Project.

Huang Ruo + Thea Derks, Stadskantine A’dam 6-6-2016

Voor Cultuurpers deed ik een interview met de Koreaans-Amerikaanse cellist/dirigent Han-Na Chang. Zij maakte haar Nederlandse dirigentendebuut met het Noord Nederlands Orkest, waarmee zij het Eerste Pianoconcert van Tsjaikovski uitvoerde, met Nelson Goerner aan de piano. Na de pauze stond de Tiende Symfonie van Sjostakovitsj op het programma.

Chang is een interessante, frisse vrouw, die de musici zelfverzekerd en met veel elan door de muziek voerde. Ik bezocht het concert op 27 mei in het Concertgebouw in Amsterdam en werd getroffen door het hoge niveau van de uitvoering.  Na afloop: op de foto!

Han-Na Chang + Thea Derks Concertgebouw 27-5-2016 NNO

Een week eerder, op 15 mei, overleed de Nederlandse componist Bernard van Beurden. Een charmante en enthousiasmerende persoonlijkheid, die zich zijn leven lang inzette voor amateurmuziek. Hij schreef aansprekende stukken, waarin hij niet op de hurken ging maar veel van de musici vergde. Maar nooit té veel, hij wist hen te overtuigen ook de moeilijkere noten met vuur te verdedigen. Ik schreef een in memoriam voor Cultuurpers. Als eerbetoon draaide ik in Panorama de Leeuw XX zijn Mis voor sopraan, accordeon, cello en harmonieorkest uit 1989.

Donderdag 19 mei verzorgde ik de inleiding bij het concert ‘Chopin in Bohemen’ van Amsterdam Sinfonietta in TivoliVredenburg in Utrecht. Op het programma stond – uiteraard – het Tweede Pianoconcert van Chopin, met Khatia Buniatishvili aan de piano. De overige componisten waren Tsjechen: Antonín Dvorák, Erwin Schulhoff en Pavel Haas. Ik sprak o.a. met de – Hongaarse! – cellist Ors Kószeghy.

Ors Köszeghy + Thea Derks TivoliVredenburg 19-5-2016

Zondag 29 mei was ik bij een concert in Museum Kröller-Müller in Otterlo, georganiseerd door 401 Nederlandse Opera’s, een organisatie die zich inzet voor vergeten Nederlands operarepertoire. Er werd een hele reeks onbekende aria’s en duetten uitgevoerd, gelardeerd met enkele instrumentale intermezzi. Ik schreef een bespreking voor Cultuurpers.

De hele maand mei luisterde ik met veel plezier naar de muziek van Marie Jaëll, een Franse pianist en componist die geweldige muziek componeerde, waarin ze haar tijd vaak ver vooruit was. Heel fijn dat Palazzetto Bru-Zane nu een boekje met daarin drie cd’s heeft uitgebracht, met uitmuntende uitvoeringen. Dat laat bij vrouwelijke componisten nogal eens te wensen over helaas. Kortom, voorbeeldig, zoals te lezen in mijn recensie. Jaëll is voor mij een grote ontdekking, die veel meer bekendheid zou moeten krijgen.

Marie Jaëll

Op 31 mei sprak ik uitgebreid met Louis Andriessen, jarenlange kompaan van Reinbert de Leeuw, die ook zijn nieuwste opera, Theatre of the World in première bracht. Plaats van handeling was Los Angeles, maar aangezien het een coproductie betrof met het Holland Festival, werd zijn opera ook in Nederland uitgevoerd, in Theater Carré. Het – behoorlijk onnavolgbare – libretto is geïnspireerd op de laatste levensuren van de Jezuïtische wetenschapper Athanasius Kircher (1601-1680). Ons gesprek was er niet minder geanimeerd om. En de muziek was mooi en zeer afwisselend.

Thea Derks + Louis Andriessen 31-5-2016

Vanwege het Holland Festival zit de agenda deze maand sowieso stevig vol. Op 9 juni speelde London Sinfonietta de double-bill The Cure/The Corridor van Harrison Birtwistle in het Muziekgebouw aan ‘t IJ. Ik schreef een voorbeschouwing en trof na afloop de altviolist Paul Silverthorne, met wie ik enkele malen een nieuwemuziekfestival in Odessa had bezocht. Tot mijn verrassing was ook Birtwistle zelf aanwezig, die ik in het verleden vaker heb geïnterviewd. We gingen samen met dirigent Geoffrey Paterson op de foto.

Geoffrey Paterson – Harry Birtwistle – Thea Derks MGIJ 9 June 2016

Een dag later deed ik de inleiding bij de Nederlandse première van Oh komm, Heiliger Geist voor koor, orkest, bas en sopraan van Sofia Goebaidoelina. Een bijzonder werk, zoals eigenlijk al haar stukken. Meeslepend in zijn heftige geloofsbelijdenis, met een indrukwekkend stamelend koor, dat als het ware huivert voor de komst van de goddelijke genade. Ik maakte voor de live uitzending van het AVROTROS Vrijdoncert een reportage.

Woensdag 15 juni zat ik alweer in de Stopera, voor een uitvoering van Pique Dame van Tsjaikovski. Prachtige muziek, piekfijn uitgevoerd door het Koor van De Nationale Opera en het Koninklijk Concertgebouw o.l.v. Mariss Jansons. Jammer van de wonderlijke regie, waarin Tsjaikovski zelf als handelend personage werd opgevoerd. Dat is op zich nog niet zo erg, maar dat hij samenviel met Vorst Jeletski was buitengewoon verwarrend.

Focus componist van het Holland Festival was dit jaar Olga Neuwirth, de Oostenrijkse componist wier opera Bählamms Fest ik zeer bewonder. Die stond echter niet op het programma, wel drie andere stukken. Ik schreef alle toelichtingen en een muzikaal portret voor het Holland Festival.

Haar in de Gashouder uitgevoerde, avondvullende Le Encantadas viel een beetje tegen. Neuwirth wil er te veel inhoud in stoppen en blijft qua muzikaal idioom een beetje hangen in de vroegere avant-garde. Ook haar stuk Torsion voor fagot solo stond op de rol, tijdens een puntgaaf concert van de Franse meesterfagottist Pascal Gallois in het Bimhuis op zondag 19 juni. Klapper van de avond was Dialogue de l’ombre double van de eerder dit jaar overleden Pierre Boulez.

Joey Roukens na afloop van Morphic Waves, Concertgebouw Amsterdam, 20-6-2016

Last but not least bezocht ik maandag 20 juni een concert van het Nederlands Philharmonisch Orkest in het Concertgebouw. Joey Roukens is dit seizoen hun huiscomponist en had een nieuw stuk gecomponeerd, Morphic Waves. Een zinderend werk, dat in grote golven de zaal overspoelde, maar af en toe tot rust kwam met lyrische en ingetogen soli van fluit, viool en andere instrumenten. Ik genoot van het uitbundige slagwerk, waarop ik vanaf mijn podiumplaats uitstekend zicht had.

Tussen de bedrijven door werk werk ik aan een toelichting bij Der nächtliche Wanderer van Reinbert de Leeuw, voor een concert in de vermaarde BBC Proms op 4 augustus.

#401NederlandseOperaS #AmsterdamSinfonietta #AthanasiusKircher #AVROTROSVrijdagconcert #BählammsFest #BernardVanBeurden #Concertgebouw #Cultuurpers #DeNationaleOpera #DonGiovanni #GeoffreyPaterson #HanNaChang #HarrisonBirtwistle #HollandFestival #HuangRuo #JoeyRoukens #KröllerMüller #LouisAndriessen #MarieJaëll #MorphicWaves #MuziekgebouwAanTIJ #NederlandsPhilharmonischOrkest #NelsonGoerner #NoordNederlandsOrkest #OlgaNeuwirth #OrsKöszeghy #PanoramaDeLeeuw #PascalGallois #PaulSilverthorne #PierreBoulez #PiqueDame #ReinbertDeLeeuw #Sjostakovitsj #SofiaGoebaidoelina #TheCorridorTheCure #TheaDerks #TheatreOfTheWorld #TivoliVredenburg

Abschied in Panorama de Leeuw XV

A.s. woensdag 6 januari draai ik in Panorama de Leeuw op de Concertzender het grootschalige orkestwerk Abschied, dat Reinbert de Leeuw in 1973 componeerde. Met dit kolkende stuk – ‘een permanent soort razernij’ – in zijn eigen woorden, leek hij voorgoed afscheid  te nemen van de Romantiek, het symfonieorkest én zijn carrière als componist.

Het werd in première gebracht door het Rotterdams Philharmonisch Orkest o.l.v. Edo de Waart en verscheen op een elpee, die echter zelden of nooit op welke zender dan ook te horen is. Op deze langspeler staat ook Hymns & Chorals, dat ik draaide in aflevering XII.

Wat zou het mooi zijn als het nieuwe jaar ook een Abschied zou betekenen van het vele geweld in het afgelopen jaar – en in de jaren daarvóór. Dit zal helaas wel te veel gevraagd zijn, want de mens schijnt nu een keer de onbedwingbare behoefte te hebben de ander zijn of haar wil op te leggen, desnoods met geweld.

Maar hoop doet leven, en op 7 januari speelt het Brodsky Quartet in het Muziekgebouw aan ‘t IJ de cyclus Trees Walls Cities over de helende kracht van muziek. Ze vroegen acht componisten een stuk te schrijven over een iconische stad waar muren een belangrijke rol spelen: om de vijand buiten te houden, het volk binnen, of om bevolkingsgroepen van elkaar te scheiden.

De wal op Cyprus die werd opgeworpen tussen de Turkse en Griekse bevolking

Een zeer actueel thema, gezien de vele muren die alom worden opgericht om vluchtelingen uit conflictgebieden te weren uit ons comfortabele, rijke Westen. Maar ook de verzoenende werking van muziek heeft zo zijn grenzen. Zo vertelde Daniel Rowland, primarius van het Brodsky Quartet, me in een gesprek voor Cultuurpers dat de burgemeester van Dubrovnik weigerde  de Servische componiste Isidora Žebeljan toe te laten bij de première van haar eigen stuk. Je leest mijn interview hier.

Op zondag 20 december verzorgde ik de inleiding bij een concert van het Residentie Orkest in TivoliVredenburg, met o.a. het Concert voor twee piano’s van Mozart. Solisten waren Lucas en Arthur Jussen, met wie ik sprak over hun aanpak en over mogelijke meningsverschillen over interpretaties. Ze speelden twee varianten voor, waarbij ik het publiek liet kiezen: unaniem opteerde men voor de wat lyrischere interpretatie van Lucas.

Thea Derks – Arthur en Lucas Jussen, TivoliVredenburg 20-12-2015

Een week eerder speelde het Residentie Orkest in de NTR ZaterdagMatinee de wereldpremière van het Pianoconcert Unscrolled van mijn Chinees-Amerikaanse vriend Huang Ruo, dit seizoen composer in residence van het Amsterdamse Concertgebouw. De eerste componist ooit die deze eer te beurt valt, ik ben heel trots op hem. Ik leerde Huang Ruo kennen in 2005, toen hij meedong naar de Gaudeamus Muziekprijs en we werden meteen vrienden. 

Helaas moest ik wegens familieomstandigheden zijn wereldpremière missen, maar we hebben de schade daarna ruimschoots ingehaald. Op dinsdag 15 december was Huang Ruo te gast bij het Conservatorium van Amsterdam, met onder andere een interview en een uitvoering van zijn stuk Leaving Sao. Arnold Marinissen leidde het studentenensemble The Score Collective en Ruo nam zelf de zangpartij voor zijn rekening. Het stuk werd een dag later met groot succes herhaald tijdens een lunchconcert in een uitpuilende Kleine Zaal van het Concertgebouw.  Diezelfde avond kwam hij met zijn vrouw Shelley en zijn zoontje Nike bij me eten.

Nike – Huang Ruo – Thea Derks, 16-12-2015

Ook op 16 december overleed de legendarische Nederlandse alt Aafje Heynis, 91 jaar oud. Ze was niet alleen geliefd vanwege haar warme, diepe timbre, maar ook om haar eenvoudige en bescheiden persoonlijkheid. Ze was altijd dienstbaar aan de muziek en werd wel vergeleken met de Britse alt Kathleen Ferrier, wier docent haar met vooruitziende blik ooit een grootse carrière voorspelde. Ik schreef een in memoriam.

Op donderdag 10 december gaf ik de derde les van mijn cursus over hedendaagse muziek in het Muziekgebouw aan ‘t IJ, ditmaal gewijd aan de Tweede Weense School. Met aansluitend een concert van het Vlaamse Collectief o.l.v. Reinbert de Leeuw, met als soliste de sopraan Katrien Baerts. De uitvoering had helaas niet het hoge niveau dat De Leeuw eerder dat jaar bereikte met een geheel aan Janácek gewijd programma waaraan ook Collegium Vocale Gent meewerkte.

Een dag eerder klonk in het Muziekgebouw aan ‘t IJ de wereldpremière van de opera Eichmann, gemaakt door de componist Alejandra Castro Espejo en de librettist Bo Tarenskeen. Ik sprak met Castro Espejo over haar compositie, maar helaas werd geen van de hooggespannen verwachtingen ingevuld. Ten eerste was er geen sprake van opera: het merendeel van de tijd werd er niet gezongen maar gesproken; elke vorm van drama ontbrak en er was evenmin interactie tussen de personages.

Adolf Eichmann tijdens zijn proces in Jeruzalem, 1961 (c) https://www.timesofisrael.com

Ten tweede bestond het ‘libretto’ uit nietszeggende teksten over van alles en nog wat, maar ging het nergens over de beloofde spanning tussen het volgen van ons eigen geweten of bureaucratisch uitvoeren wat anderen ons opdragen, zoals Adolf Eichmann deed. Dat de antropologe Hannah Arendt hem niet als een bloeddorstig monster beschouwde, maar als een onbetekenend individu, kwam evenmin uit de verf. De thematiek heeft beslist operapotentie, maar kwam geen moment tot leven.

Zoals ik in mijn vorige blog al meldde, verzorgde ik op donderdag 3 december de inleiding bij een uitvoering van Mantra voor twee piano’s en elektronica van Karlheinz Stockhausen. Ik had mijn gesprek met Pierre-Laurent Aimard, Tamara Stefanovich en de elektronicus Marco Stroppa geregistreerd met mijn smartphone. Anders dan ik verwacht had, was de opname van een behoorlijke kwaliteit, dus plaatste ik deze op YouTube.

Het toeval wil dat diezelfde week ensemble Insomnio nóg een keer de 90e verjaardag van Pierre Boulez vierde met een minifestival. Hij was samen met Stockhausen een van de belangrijke vernieuwers van de muziek van na de Tweede Wereldoorlog. Het door hen gepredikte serialisme is allang op zijn retour, maar hun status is er niet minder om.

Tijdens de kerstvakantie sprak ik voor Cappella Amsterdam met dirigente Maria van Nieukerken over haar carte blanche concert rond elegiën, dat 26 en 17 januari wordt uitgevoerd in Utrecht en Amsterdam. En voor het Noord Nederlands Orkest schreef ik een toelichting bij Canto ostinato voor vier piano’s van Simeon ten Holt en bij de wereldpremière van diens orkestwerk Une musique blanche in de Oosterpoort te Groningen op 22 januari 2016.

Op de valreep van het nieuwe jaar werd ik door Huize Gaudeamus gestrikt voor een lezing over mijn biografie Reinbert de Leeuw, mens of melodie op donderdag 4 februari. En vanavond heb ik een afscheidsdiner met Huang Ruo, die morgen terugvliegt naar New York.

Mijn jaar kan nu al niet meer stuk. Ik wens ook u een mooi en gelukkig 2016!

#AafjeHeynis #Abschied #AdolfEichmann #ArnoldMarinissen #ArthurJussen #BoTarenskeen #BrodskyQuartet #CantoOstinato #CappellaAmsterdam #CollegiumVocaleGent #ConcertgebouwAmsterdam #Cultuurpers #DanielRowland #EdoDeWaart #HetCollectief #HuangRuo #HuizeGaudeamus #Insomnio #IsidoraZebeljan #KarlheinzStockhausen #LeavingSao #LucasJussen #Mantra #MariaCastraEspejo #MariaCastroEspejo #MariaVanNieukerken #MensOfMelodie #mensOfMelodiePanoramaDeLeeuw #MuziekgebouwAanTIJ #NoordNederlandsOrkest #NTRZaterdagMatinee #Oosterpoort #PanoramaDeLeeuw #PierreBoulez #PierreLaurentAimard #ReinbertDeLeeuw #ResidentieOrkest #RotterdamsPhilharmonischOrkest #ScoreCollective #SimeonTenHolt #TamaraStefanovich #TheaDerks #TivoliVredenburg #TreesWallsCities #TweedeWeenseSchool #UneMusiqueBlanche #Unscrolled

Late Liszt in Panorama de Leeuw XIV

Woensdag 2 december vulde ik het hele uur van Panorama de Leeuw op de Concertzender met late muziek van Franz Liszt. Na een carrière als pianistisch duivelskunstenaar nam hij de lage katholieke wijdingen aan en ging hij niet alleen ascetischer leven, maar ook componeren.

Bij velen is Liszt echter vooral bekend om zijn vroege muziek, maar vanaf de jaren zestig-zeventig van de vorige eeuw zetten Toos Onderdenwijngaard en Reinbert de Leeuw zich in voor zijn latere werken, waarin hij al vooruitliep op de atonaliteit die Arnold Schönberg begin twintigste eeuw ontwikkelde.

Zoals steeds volg ik in deze aflevering mijn biografie Reinbert de Leeuw, mens of melodie op de voet en draai ik zelden gehoorde opnames. Ditmaal van elpees van Onderdenwijngaard en De Leeuw.

Liszt was een belangrijk vernieuwer, die niet alleen het solo pianorecital bedacht (zelfs de term ‘recital’ komt van hem), maar ook als eerste zijn piano zijdelings op het podium plaatste, zodat het publiek zicht had op zijn watervlugge vingers. Ook bedacht hij het symfonisch gedicht (een orkestwerk dat een verhaal vertelt, bijvoorbeeld Orpheus) en was hij een van de eerste dirigenten: tot dan dirigeerden componisten veelal hun eigen muziek, maar hij brak een lans voor collega’s als Berlioz, Schumann en Wagner.

De atonale muziek waarop Liszt vooruitliep, kreeg in de twintigste eeuw een vervolg in het serialisme dat componisten als Pierre Boulez en Karlheinz Stockhausen in Darmstadt ontwikkelden. Werden voorheen alleen de twaalf halve tonen van het octaaf in een reeks geplaatst, nu werd elke noot ook nog eens voorzien van een eigen karakteristiek. Het verst hierin ging Stockhausen, die vanaf de jaren zeventig elk werk baseerde op een Formel, een soort oerformule waaruit hij een ongekend scala aan mogelijkheden creëerde.

Stockhausen 1994 studio WDR Keulen (fotocredit wikipedia)

Het eerste werk dat hij volgens deze nieuwe methode componeerde was Mantra voor twee piano’s en ringmodulator uit 1970. Het was baanbrekend, niet alleen vanwege de strikte compositiemethode – die overigens verrassend vrij, bijna geïmproviseerd klinkt. De twee pianisten bedienen ook een reeks crotales en een woodblock, en bedienen een soort mengpaneel dat hun met microfoons opgenomen klanken naar een geluidstechnicus stuurt, die deze bewerkt met een ringmodulator.

Het stuk werd 3 december uitgevoerd door de pianisten Pierre-Laurent Aimard en Tamara Stefanovich in het Muziekgebouw aan ‘t IJ, met de Italiaanse componist/pianist/elektronicus Marco Stroppa aan de knoppen. Ik schreef erover voor en sprak tijdens de inleiding met hen alle drie. Dat was zeer verhelderend. Ik hoop de opname binnenkort op YouTube te plaatsen, maar hierbij alvast een foto met Stefanovich na afloop van het – meeslepende – concert.

Op dinsdag 1 december en donderdag 26 november verzorgde ik ook de inleidingen in het Muziekgebouw, bij het concert ‘Tango, triphop en klassiek’ van Amsterdam Sinfonietta. Zij brachten een programma waarin volksmuziek, popmuziek en klassiek een overtuigende relatie aangingen, met o.a. de Vier Jaargetijden van Buenos Aires  van Astor Piazzolla en Schattenspiel Suite 2 van Florian Magnus Maier.

Maier speelt gitaar in deathmetal-bands, leerde tevens flamencogitaar spelen bij Paco Pena en studeerde compositie bij Klaas de Vries aan het Conservatorium van Rotterdam. Hij bracht die schijnbaar onverenigbare werelden samen in zijn stuk, waarin hij zelf elektrisch gitaar speelde, als tweede solist naast klassiek gitarist  Izhar Elias.

Hun partijen ‘schaduwden’ elkaar: nu eens nam de klassieke gitaar het voortouw met virtuoze, soms flamencoachtige loopjes, dan weer trad de elektrische gitaar meer op de voorgrond. Het orkest bedde een en ander in warm golvende klanken die soms herinnerden aan Arabische muziek. Tijdens onze inleiding gaf hij een enthousiast betoog over zijn werkwijze.

Florian Maier + Thea Derks MGIJ 26-11-2015 (c) Co Broerse

In diezelfde week gaf ik twee lezingen over de ontwikkeling van Arvo Pärt, die uiteindelijk leidde tot zijn welluidende, zeer succesvolle tintinnabulistijl. Op dinsdag 24 november vertelde ik erover in VondelCS, met na afloop een kort gastoptreden van het Cello8ctet Amsterdam, dat deze maand een cd met Pärt gaat opnemen, waarvoor de 80-jarige Est speciaal naar Nederland komt. Hoewel het goot van de regen, was er behoorlijk wat publiek gekomen, dat zeer geïnteresseerd en aandachtig was.

Vrijdag 27 november trof ik op het Conservatorium van Utrecht al even gemotiveerde studenten, die bovendien behoorlijk ingevoerd bleken te zijn in eigentijdse muziek. Ze deden zeer actief mee met de les. Een bijzonder leuke ervaring, voor herhaling vatbaar!

Gastcollege over Arvo Pärt, Conservatorium van Utrecht, 27-11-2015

Pärt beheerste een beetje mijn leven, want de week ervoor had ik ook al een reportage gemaakt van het Noord Nederlands Orkest, dat drie van zijn stukken combineerde met een wereldpremière van het pianoconcert van Joep Franssens. Ik toog naar Groningen, waar ik niet alleen een repetitie bijwoonde, maar ook sprak met dirigent Tonu Kaljuste, die Pärt goed kent en als kind nog in diens cantate Onze tuin bleek te hebben gezongen.

Het was een bijzonder geanimeerd gesprek, dat werd uitgezonden op Radio 4 in het AVROTROSVrijdagconcert van 13 november. Diezelfde avond gaf ik mijn tweede les in de cursus hedendaagse muziek in het Muziekgebouw aan ‘t IJ, gewijd aan spirituele muziek, met na afloop jawel, een optreden van het NNO olv Kaljuste, met nogmaals Pärt en Franssens…

Thea Derks + Tonu Kaljuste Oosterpoort 10-11-2015

Op 19 november verzorgde ik de inleiding bij een concert van het Asko|Schönberg in Muziekgebouw aan ‘t IJ in Amsterdam. Onder leiding van de Zweedse dirigent Christian Karlsen presenteerden zij het Celloconcert van Kate Moore en de wereldpremière van Scream Sing Whisper van zijn landgenoot Anders Hillborg.

Ik sprak hen voorafgaand aan het concert. Karlsen leidde het ensemble met grote precisie door het programma, waarbij het prachtige, enerverende stuk van Moore de nieuwe compositie van Hillborg volledig ondersneeuwde. Dat stak wel erg bleekjes af tegen Moore’s stuwende, over elkaar schuivende ritmische lagen en schitterende klankkleuren die mij van begin tot eind aan mijn stoel genageld hielden.

Kate Moore + Thea Derks MGIJ 19-11-2015

Tja, druk druk druk lijkt een understatement… Ook de komende weken puilt de agenda uit, maar wat een voorrecht zoveel mooie muziek te mogen horen en zulke inspirerende mensen te ontmoeten. Moedig voorwaarts dus!

#AmsterdamSinfonietta #AndersHillborg #ArvoPärt #Cello8ctetAmsterdam #Concertzender #FlorianMagnusMaier #FranzLiszt #JoepFranssens #KarlheinzStockhausen #KateMoore #MarcoStroppa #MuziekgebouwAanTIJ #NoordNederlandsOrkest #PierreLaurentAimard #ReinbertDeLeeuw #TamaraStefanovich #TheaDerks #TonuKaljuiste #ToosOnderdenwijngaard #VondelCS

Noord Nederlands Orkest eert Simeon ten Holt

Vrijdag 7 februari 2014 eert het Noord Nederlands Orkest in de Oosterpoort in Groningen de in 2012 overleden Simeon ten Holt met de wereldpremière van zijn orkestwerk Centri-fuga, dat hij in 1979 voltooide. Het werd tot op de dag van vandaag nooit uitgevoerd en wordt vanavond ten doop gehouden door dirigent David Porcelijn.

Na de pauze klinkt bovendien Ten Holts magnum opus Canto ostinato voor vier piano’s, uitgevoerd door Sandra en Jeroen van Veen, Fred Oldenburg en Irene Russo. Eerder deze week voerden andere pianisten het ook al uit in het Amsterdamse Concertgebouw. 

Simeon ten Holt werd bekend vanwege het bezwerende, minimalistische Canto ostinato. De wereldpremière sloeg in als een bom en sindsdien klinkt Canto ostinato  zo’n beetje elke dag wel ergens ter wereld op een concertpodium, in zo’n beetje elke denkbare bezetting. De elpee die er in 1984 van gemaakt werd, groeide uit tot de best verkochte van een Nederlandse componist ooit. Ook later verschenen elpees en cd’s van de verschillende versies bereik(t)en monsterverkopen. 

Een beetje tot zijn eigen verdriet werd Ten Holt gaandeweg de componist van één enkel stuk. Terwijl hij zoveel meer in zijn mars had.  Daarom is het bijzonder verheugend dat het Noord Nederlands Orkest zijn orkestwerk Centri-fuga ten doop houdt, dat hij in dezelfde periode componeerde. – Veel orkestwerken schreef hij niet.

Jakob van Domselaer

Een belangrijke inspirator voor Simeon ten Holt was de eigenzinnige componist en pianist Jakob van Domselaer, die net als hij in Bergen woonde. ‘Van Domselaer was niet alleen mijn leermeester, hij was een noodlot’, zei hij hierover. ‘Hij volgde in zijn lessen de traditionele theorie en tegelijkertijd filosofeerde hij over Schönberg. Maar Van Domselaer was een nogal uitgesproken persoonlijkheid: hij verklaarde alles tot nul en beschouwde zichzelf als de componist die op de Olympus woonde. Zo ging ik niet naar het conservatorium, omdat hij al dat blokken en examens doen maar niks vond. Met het gevolg dat ik totaal niet toegerust was toen ik de wereld inging. Ik heb me van hem los moeten maken om mijn eigen vleugels uit te kunnen slaan. ’

Afgezien van twee periodes in Amsterdam en een uitstapje naar Parijs, waar hij van 1949 tot 1952 vertoefde, bleef Ten Holt zijn leven lang in Bergen wonen. In de lichtstad kreeg hij korte tijd les van grootheden als Arthur Honegger en Darius Milhaud, hetgeen hij echter omschreef als ‘decoratieve ervaringen, van geen enkel compositorisch belang’. Uit geldgebrek betrok hij in 1954 een verbouwde bunker uit de Tweede Wereldoorlog. In deze rustieke omgeving poogde hij greep te krijgen op de begrippen tonaal/atonaal.

Daartoe ontwikkelde hij zijn diagonaalgedachte,  gebaseerd op het tegelijkertijd laten klinken van toonsoorten die in een sterk dissonante relatie tot elkaar staan. Hierna ging hij ook seriële werken componeren, waarvan Cyclus aan de waanzin (1962) en A/.ta-lon/ (1968) de sleutelstukken vormen. Ten Holt zei hierover: ‘Met het serialisme kregen we de klankkleurkunst, het ruiselement werd ontdekt. Als je consequent doordenkt, leidt dat tot een verdieping van wat een toon uiteindelijk is.’

Hij vervolgde: ‘In A/.ta-lon/, voor mezzosopraan en 36 spelende en pratende instrumentalisten, zijn alle muzikale parameters, zoals duur, intensiteit, hoogte, maar ook klankkleur, herleidbaar tot een en dezelfde reeks, met al haar transposities en permutaties. Zelfs de tekst heb ik volgens dezelfde structuur gemaakt, puur op taalklank.’ In dezelfde periode realiseerde Ten Holt ook een aantal elektronische composities aan het Instituut voor Sonologie in Utrecht, zoals I am Sylvia but somebody else en Inferno I en II.

Terug naar de tonaliteit

De vrijheidslievende Ten Holt voelde zich al snel bekneld door ‘het dictaat van het schema’ dat de seriële muziek nu eenmaal oplegt: ‘Ik kreeg er genoeg van om aan een tafel, vanuit mijn hoofd te componeren – vanuit het intellect en niet vanuit het gevoel. Geleidelijk kwam ik tot het besef dat tonaliteit de adequate vorm is om een innerlijke wereld tot uitdrukking te brengen. Maar ik streefde naar een andere vorm dan die we al kenden. Zoals de Duitse theoloog Dietrich Bonhoeffer de idee ontwikkelde van een “God na de dood van God”, ontwierp ik de “tonaliteit na de dood van de tonaliteit”. – Ik maak weliswaar gebruik van de traditionele harmoniek, maar de elementen van spanning en ontspanning die daarvoor zo kenmerkend zijn, verzelfstandig ik tot muzikale objecten.’

Zo schotelt Ten Holt ons herkenbare akkoorden voor, die echter niet de conventionele muzikale route volgen, omdat ze op zichzelf komen te staan. Canto ostinato was het eerste stuk dat hij vanuit deze houding componeerde en het sloeg dus in als een bom. 

Opvallend in zijn latere werk  is de grote interpretatievrijheid. Niet alleen kunnen stukken door verschillende soorten instrumenten worden uitgevoerd, ook het aantal spelers varieert en zij mogen binnen bepaalde marges hun eigen pad door de partituur volgen. Een uitvoering is dus altijd anders en de tijdsduur kan enorm variëren – Lemniscaat voor toetsinstrumenten (1983) nam bij zijn première dertig uur in beslag.

Sociaal proces

De componist zei hierover: ‘Het gaat mij om een sociaal proces. De mens heeft een onvermogen tot communiceren en door zoveel open te laten dwing ik de spelers tot overleg. Ik ben slechts een regisseur op afstand: ik lever enkel de bouwstenen. Hierdoor ontstaat een continuüm tussen mij, de uitvoerder en het publiek: door te leren kennen, word je zelf gekend.’

In 2000 deed Ten Holt een experiment . Tijdens een uitvoering van Canto Ostinato door twee piano’s en twee marimba’s kon het publiek met behulp van een afstandsbediening mede het verloop van de compositie bepalen – harder, zachter, donkerder, gepassioneerder. De gemiddelde uitkomst van deze publieksbemoeienis werd op een scherm geprojecteerd in steeds van kleur verschietende kolommen.

Ten Holt: ‘Het was als het ware één grote hartenklop. Probleem is dat gevoel zich niet laat digitaliseren, het is nu een keer vloeiend. De musici wisten niet goed hoe ze op het scherm moesten reageren, omdat er twee talen werden gebruikt die strijdig zijn met elkaar. Het experiment was mislukt.’

Van publieksparticipatie is bij de wereldpremière van Centri-fuga geen sprake, maar ook hierin trekt Ten Holt een parallel met ons dagelijks leven. Hij vergelijkt het orkestwerk met een flatgebouw zonder trappenhuis, waarin ieder zijn eigen leven leidt. Het stuk is gebouwd op vier tonen, die telkens worden uitgevoerd door groepen van vier dezelfde instrumenten, en de tijdmaat voltrekt zich volgens het principe van de middelpuntvliedende kracht. – Benieuwd hoe dat gaat klinken!

De citaten in dit stuk zijn ontleend aan een interview dat ik in 2001 voerde met Ten Holt voor een aan hem gewijd festival in Muziekcentrum Vredenburg in Utrecht.

Onafhankelijke muziekjournalistiek staat onder druk. Elke steun, hoe klein ook is welkom via PayPal, of overboeking naar mijn bankrekening: T. Derks, Amsterdam, NL82 INGB 0004 2616 94. Mijn dank is groot!

#CantoOstinato #CentriFuga #Groningen #NoordNederlandsOrkest #Oosterpoort #SimeonTenHolt #TheaDerks

Stomende Sjostakovitsj

Utrecht, 18-3-2013 – Met een daverend applaus beloonde het publiek in Vredenburg Leidsche Rijn gistermiddag het Noord Nederlands Orkest en dirigent Stefan Asbury, voor hun vertolking van de Vijfde Symfonie van Dmitri Sjostakovitsj. De Britste Asbury vuurde zijn krachten aan tot een dampende en stomende interpretatie, die niemand onberoerd liet. De finale mokerslagen van dit monumentale werk lieten overtuigend horen hoe vertrapt de componist zich voelde door het irrationele Sovjetregime.

Sjostakovitsj componeerde zijn Vijfde Symfonie in 1937, niet lang nadat zijn opera De Lady Macbeth van het district Mtsensk in het artikel ‘Chaos in plaats van muziek’ met de grond gelijk was gemaakt – op instigatie van Stalin. Hoewel de opera al twee jaar met groot succes in binnen- en buitenland werd uitgevoerd, nam de ‘geliefde leider’ tijdens een voorstelling aanstoot aan de dissonante klanken en de ‘negatieve’ boodschap. (Een vrouw wordt verstikt door haar milieu en doodt zowel haar echtgenoot als haar minnaar.) Om zijn hachje – lees, zijn leven – te redden, componeerde Sjostakovitsj deze symfonie, die tonaler was dan zijn voorgaande werken. Een criticus omschreef het resultaat als ‘het creatieve antwoord van een sovjetcomponist op terechte kritiek’.

Maar hoewel Sjostakovitsj terugkeerde naar de gangbare vierdeligheid, al te opvallende dissonantie achterwege liet en de toehoorder vergast op herkenbare en memorabele melodieën, is de onderliggende dreiging onmiskenbaar. De kolkende ritmiek in het eerste en laatste deel, de vele solisten die zich met gloedvolle thema’s dapper tegen het geweld van de massa verheffen, de intense klaagzang in het derde deel, het zijn niet mis te verstane verwijzingen naar het leed dat de Russische bevolking moest dragen. Geen wonder dat het publiek na de première in Leningrad op 21 november 1937 maar niet wilde ophouden met klappen. Na een half uur doofde men de lichten in de zaal, om de mensen te bewegen weg te gaan.

Stefan Asbury en zijn musici wisten de onheilszwangere en tragische sfeer uitstekend te treffen. De razend lastige hoornpassages werden groots en meeslepend neergezet, een enkele gemiste inzet en een soms wat rafelige ritmiek daargelaten. Ook de overige koperblazers troffen precies de juiste toon en de snoeiharde slagen op de grote trom aan het slot van de symfonie waren letterlijk overdonderend. In het boek Getuigenis zei Sjostakovitsj over dit einde: ‘Je moet wel gek zijn om niet te horen dat hier iemand met een stok geslagen wordt: je zult vrolijk zijn, je zult vrolijk zijn! Tot je gebroken wegloopt, al mompelend: ik zál vrolijk zijn.’

Voor de pauze klonk het Tweede Vioolconcert van Sjostakovitsj’ grote rivaal Sergei Prokofjev, dat in dezelfde periode ontstond, 1935. Keerde Sjostakovitsj noodgedwongen terug naar een toegankelijkere klanktaal, Prokofjev was begin jaren dertig zelf op zoek gegaan naar ‘een nieuwe eenvoud’. Hij verhuisde in 1936 vrijwillig vanuit Parijs terug naar de Sovjetunie, in de overtuiging dat zijn nieuwe stijl daar goed zou aanslaan – wat aanvankelijk ook zo was.

Het Tweede Vioolconcert zit boordevol lyrische melodieën, maar kent ook passages met de wervelende ritmiek die we kennen van Prokofjevs meer tegendraadse werken als het ballet Le pas d’acier en zijn opera De Vuurengel. De solist Charlie Siem heeft een prachtig zangerige toon, die echter wat klein is en niet alle uithoeken van de – zeer goed gevulde – zaal bereikte. Het in kleine bezetting spelende Noord Nederlands Orkest begeleidde bekwaam, maar het echte vuur klonk dus pas na de pauze, in de groots bezette Vijfde van Sjostakovitsj: Prokofjev bleek geen partij voor de verzengende noten van zijn vijftien jaar jongere collega.

Thea Derks tijdens inleiding op Vijfde Symfonie van Dmitri Sjostakovitsj

#CharlieSiem #NoordNederlandsOrkest #Prokofjev #Sjostakovitsj #StefanAsbury #TheaDerks #VredenburgLeidscheRijn