#caesarslaatstejaren — Public Fediverse posts

Een dienstreis naar Lleida

De Spaanse spoorwegen zijn geweldig goed, maar toen ik eenmaal op station Barcelona-Sants stond, wist ik even niet hoe ik verder moest. Ik kocht het verkeerde kaartje, wist wel dat ik in Sant Vicenç de Calders van de ene op de andere boemeltrein moest overstappen, maar had niet begrepen dat er werkzaamheden waren en dat sommige treinen helemaal niet reden. Uiteindelijk kwam ik in Lleida aan met de bus. Dat er juist op dat moment vuurwerk uitbarstte, zal niet zijn geweest om de reiziger te verwelkomen.

Een antieke stad

Lleida is het antieke Ilerda en ik wilde er heen omdat Julius Caesar hier in 49 v.Chr. een militaire operatie heeft uitgevoerd. Maar zoals ik destijds schreef: ik ben er nooit geweest, terwijl ik er in een boek wel over zal schrijven. En je MOET een plek echt hebben bezocht, anders ga je gegarandeerd fouten maken. In mijn blogje heb ik een Romeins kamp dat op de rechteroever van de rivier lag, op de linkeroever gelegd. Nu begrijp ik mijn fout. Ik schaam me er niet voor: een blog is slechts een blog. Maar als ik een boek maak, moet het beter zijn en daarom ben ik in Lleida.

Het antieke Lleida, dat Ilerda heette, was de hoofdstad van een belangrijke staat, gelegen tussen de Pyreneeën en de Ebro, die de Griekse en Romeinse auteurs beschrijven alsof het een stam was: de Ilergeten. Zo heb ik er zelf ook weleens over geschreven, maar tijdens mijn bezoek aan het plaatselijke museum werd me wel duidelijk dat ik een vooroordeel reproduceerde. Vanaf de vijfde eeuw v.Chr. is er een duidelijke hiërarchie in de nederzettingen en er was al eerder sprake van een elite met aansluiting op de Mediterrane handelsnetwerken.

Tweede Burgeroorlog

Wat ik me ook nog onvoldoende realiseerde, is dat een deel van die elite al eerder was opgenomen in de Romeinse burgerstand en daarom in de Tweede Burgeroorlog koos voor de gevestigde orde, die u mag aanduiden als de republikeinen, de optimates, de Senaat of de Pompeianen. Anderen hadden het burgerrecht echter niet, vonden dat ze het wel verdienden, en kozen dus voor Caesar, die zeker sinds de Lex Roscia een reputatie had te verliezen als burgerrechtverlener. In een stad als Ilerda wist men heel goed waar de Tweede Burgeroorlog over ging.

Dit was ik niet tegengekomen in de literatuur over Caesar, en zo zie je hoe belangrijk het is dat je plaatsen waarover je schrijft, ook werkelijk hebt bezocht, en de archeologische collecties kent. En er is meer te leren. Als je de klim naar de antieke citadel (La Suda) hebt gemaakt, begrijp je ook waarom Caesar die stad niet “gewoon” bestormde. (Er is daar niets antieks te zien omdat die citadel tot de vorige eeuw een militaire rol had; ten tijde van Francisco Franco diende het feitelijk als concentratiekamp.) Ook het kamp van Caesars tegenstanders, dat op een andere heuvel lag, was niet met een bestorming te veroveren. De Tempeliers bouwden er later een kasteel (Gardeny).

Museum

Terug naar het museum. Dat had meer verrassingen in petto. Het heeft een heel erg mooie prehistorische afdeling, beginnend bij de eerste mensachtigen, en dan via de Steentijd en Bronstijd doorlopend naar de IJzertijd, die werkelijk voorbeeldig wordt gepresenteerd. Het gaat niet om de voorwerpen maar om de samenleving waarvan die voorwerpen de neerslag vormen. Zo komt dus de staatsvorming van de Ilergeten mooi uit de verf.

Wat ik niet wist – maar had behoren te vermoeden – is dat de Ilergetische naam van de hoofdstad bekend is. In het Latijn is dat Ilerda, een weergave van een woord dat we kennen van de opschriften van de munten die men sloeg: I.L.TI.R.DA. Deze letters moeten een naam hebben weergegeven als Iltrida. De huidige Spaanse naam is overigens Lérida, maar het beleid om het Castiliaans geforceerd op te leggen heeft veel ressentimenten opgeroepen en tegenwoordig gebruikt men ook in Spaans liever de Catalaanse naam Lleida. Althans, dat heb ik hier gehoord.

Opnieuw terug naar het museum. Eerlijk is eerlijk: na de Prehistorie en de Ilergeten heb je het wel gezien. De Romeinse afdeling bezit één mooi mozaïek maar verder niets waarvoor je de trein naar Lleida moet nemen, of de bus. De Arabische afdeling is plichtmatig, zonder bijzondere stukken, wat jammer is omdat dit in de tijd van de Eerste Taifas (de elfde eeuw) de hoofdstad is geweest van een zelfstandig rijk. De Arabische muntencollectie is goed, maar de voorwerpjes liggen niet handig, zodat je ze alleen onder een scheve hoek kunt bekijken; de Ilergetische, Romeinse en middeleeuwse munten kun je daarentegen loodrecht van boven zien. Het is alsof de curator zich niet realiseerde dat bezoekers ook Arabische munten willen bestuderen. Ik had graag mijn fotocollectie uitgebreid met wat foto’s.

Meer Lleida

Enfin. Hier laat ik het even bij. Lleida heeft Romeinse resten die u zouden kunnen interesseren, maar die zijn alleen op bepaalde dagen van het jaar open. Via de VVV (links tegenover het spoorwegstation) kun je een wandeling langs “geheim Lleida” boeken, maar die is ook niet elke dag. Ik kwam daar niet voor. Ik kwam voor Caesars veldslag, die ik nu beter begrijp. Als je ziet hoe snel de Segre stroomt, begrijp je hoe Caesars tegenstanders aan drijvend wrakhout konden zien dat stroomopwaarts een brug was ingestort.

Dat was het wel zo’n beetje voor de afgelopen dagen. Dat mijn dompelaar het goed doet om koffie te maken en dat er een supermarkt naast mijn hotel is, zodat ik op mijn kamer kan dineren, zal u niet werkelijk boeien. Lleida mag dan geen Toledo zijn, het is een prettige stad, waar je in twee dagen alles wel hebt gezien. Ik rond af met het advies om bij de oude kathedraal (La Seu Vella) ook de toren te beklimmen. Die is lastiger dan die in Keulen, met een veel smallere wenteltrap zonder leuningen, maar het uitzicht is geweldig.

Verder wil ik de Haarlemse reisagent V-incentive bedanken, die een deel van de kosten van mijn bezoek voor rekening nam.

Het ziet er niet best uit voor Libanon. Als u meer wil weten over dat geteisterde land, lees dan mijn boek. Deze blog kunt u ook volgen via een Whatsapp-kanaal.

De terugkeer van de Valse Marius

Als ik de oude formule aanhaal met de namen van de consuls, namelijk Julius Caesar en Marcus Antonius, en als ik vertel dat we ons dus bevinden in het jaar 44 v.Chr., en als ik toevoeg dat het begin mei zal zijn geweest, dan weet u dat dit het laatste blogje moet zijn in de reeks “Wat deed Julius Caesar vandaag 2069 jaar geleden?” En dat is iets heel bijzonders.

Maar eerst even terug naar de zogeheten “valse Marius”, waarover we het in augustus hebben gehad. Die avonturier had zich, toen Caesar in Spanje was, aangediend als achterneef van de dictator en had aanzienlijke steun weten te verwerven, zelfs binnen Caesars familie. Bij Caesars terugkeer was de man even luid toegejuicht als de zegevierende generaal, die hem uit Italië had weggestuurd. Ik constateerde al dat het een vorm van naïef positivisme is om het oordeel van de bronnen, dat de man een charlatan was, zomaar over te nemen. We weten het gewoon niet.

De terugkeer van de Valse Marius

Eind april, begin mei was hij terug in Rome. Appianus vertelt erover in de context van een groter verhaal, namelijk dat veel senatoren vreesden dat Marcus Antonius na het vertrek van diverse Caesar-moordenaars al te dominant aan het worden was. Terwijl de wrevel groeide, verscheen daar dus de Valse Marius.

Hij had vreselijk veel verdriet over Caesars dood en bouwde een altaar op de plek waar diens brandstapel had gestaan. Daarnaast had hij een ploeg gewelddadige types om zich heen, met wie hij een voortdurende schrik was voor de moordenaars. Sommigen van hen waren al de stad uit gevlucht.noot Appianus, De Burgeroorlogen 3.2; vert; Gé de Vries.

Het gerucht ging nu dat de Valse Marius, die volgens Appianus eigenlijk Amatius heette, een aanslag wilde plegen op samenzweerders die als ambtsdragers nog in de stad waren: Marcus Junius Brutus en Gaius Cassius Longinus.

Marcus Antonius maakte gebruik van deze praatjes; uit hoofde van zijn consulschap arresteerde hij Amatius en liet hem zonder vorm van proces brutaalweg terechtstellen. De senatoren stonden verbijsterd over dit verregaande, onwettige optreden, maar huichelden dat het noodzakelijk was, Zonder zulk brutaal optreden zouden Brutus en Cassius volgens hen immers niet veilig zijn.noot Appianus, De Burgeroorlogen 3.3; vert; Gé de Vries.

Zo herwon Marcus Antonius, althans voor dit moment, de sympathie van de Senaat.

Het altaar

De rabauwen rond de Valse Marius waren echter woedend en wisten te bewerken de officiële magistraten het altaar inwijdden. Suetonius beschrijft het:

Later richtte de menigte op het Forum een zuil van bijna twintig voet op uit één blok Numidisch marmer met daarin gebeiteld: “Aan de Vader des Vaderlands”. Nog lang nadien brachten zij bij deze zuil regelmatig offers, deden geloften en beslechtten er bepaalde geschillen door een eed af te leggen op de naam van Caesar.noot Suetonius, Caesar 3 84; vert. Daan den Hengst.

Marcus Antonius liet de laatste aanhangers van de Valse Marius, als het slaven waren, aan het kruis slaan; vrije burgers liet hij vanaf de Tarpeïsche Rots naar beneden werpen.

De erfenis van de Valse Marius was echter niet gering: op het Forum Romanum was nu een monument waar werd geofferd aan Caesar. Zoals ik al eerder aangaf, is het verhaal over de twee mannen die zorgden dat het stoffelijk overschot werd gecremeerd ter hoogte van de tempel van Castor en Pollux, wellicht een echo van een andere, eerdere poging Caesar te vergoddelijken.

Komeet

De Valse Marius was nog niet van het toneel verdwenen, of het werd duidelijk dat Caesar werkelijk ten hemel was gevaren. Voor de datum moeten we even kijken in China, in de Hou Hanshu (“Het boek van de Late Han”), waarover we het al eens eerder hebben gehad.

In de vierde maand van het vijfde jaar van de regering van keizer Yuan [18 mei tot en met 16 juni] is in het noordwesten een komeet gezien. Die was rood-geel van kleur en ongeveer acht vingers lang. Na een paar dagen mat hij al tien vingers en wees hij naar het noordoosten. Hij bevond zich toen in het Huis van de Drie Sterren.noot Hou Hanshu 26.

Dit laatste is wat wij de “gordel” van Orion noemen. Het is het eenentwintigste van de achtentwintig “huizen” waarin de oosterse astronomie de ecliptica verdeelt – voor elke dag van de maanmaand één. Dezelfde informatie – vierde maand, eenentwintigste huis – is ook te vinden in een Koreaanse kroniek. De Romeinen lijken de komeet iets later te hebben waargenomen, in juli, net toen Octavianus lijkspelen voor zijn adoptiefvader organiseerde. Dat was toeval, maar het kwam Octavianus goed uit, en toen hij later een autobiografie schreef, noteerde hij vol trots dat hij, omdat Caesar als komeet naar de hemel was geschoten, een ster liet aanbrengen op een beeld van Caesar dat hij oprichtte op het forum.noot Augustus, Autobiografie fragment 6 (ed. Malcovati). Dit is niet de tekst die bekendstaat als Res Gestae. Vermoedelijk betreft dit het cultusbeeld in de tempel voor Caesar.

De Romeinen konden deze opvallende komeet onmogelijk niet zien en wisten: Caesar was onder de goden opgenomen. Twee jaar later erkenden de Romeinse religieuze autoriteiten Divus Julius, “de vergoddelijkte Julius Caesar”, als een van de goden van de staatscultus, maar de verering was dus aanzienlijk ouder.

De vraag waarmee ik het blogje van vandaag begon, luidde wat Julius Caesar vandaag 2069 jaar geleden aan het doen was. Het antwoord is dat de Valse Marius hem tot god aan het maken was.

Tot slot

Hiermee is de reeks #RealTimeCaesar echt ten einde. Het was leuk om deze blogjes te maken. Een overzicht is hier. Ik heb onlangs op een mooie lentedag op Schokland met mijn uitgeefster gesproken over een idee van verschillende lezers van deze blog: om van deze reeks een boek te maken. De gimmick van het trage tijdverloop zal wegvallen, maar we denken dat er desondanks iets moois valt te maken van een boek over het ontstaan van het Mediterrane wereldrijk. Werktitel: Caesars laatste jaren.