#middellandsezee — Public Fediverse posts

https://www.europesays.com/nl/323958/ Abnormaal warme Middellandse Zee veroorzaakt grote overstromingen Spanje #BreakingNews #BreakingNews #Dutch #FeaturedNews #FeaturedNews #Headlines #Hoofdpunten #Klimaatverandering #LatestNews #LatestNews #MiddellandseZee #Nederland #Nederlanden #Nederlands #Netherlands #News #Nieuws #NL #Overstromingen #Spanje #TopStories #TopStories #Voorpaginanieuws #Wereld #World #WorldNews #WorldNews

https://www.europesays.com/nl/294612/ Warme Middellandse Zee in de herfst een tikkende tijdbom #BreakingNews #BreakingNews #Dutch #FeaturedNews #FeaturedNews #Headlines #Hoofdpunten #LatestNews #LatestNews #MiddellandseZee #Nederland #Nederlanden #Nederlands #Netherlands #News #Nieuws #NL #noodweer #Onweer #Overstromingen #Pomas #tijdbom #TopStories #TopStories #tornado #Voorpaginanieuws #warm #Weeranalyse #Weersverwachting #Weeruitleg #Wereld #World #WorldNews #WorldNews #zeewater #zomer #zomer2026

Lees tip -> Temperatuurstijging zeewater vormt acute bedreiging voor natuur | Sinds 1970 warmen de Middellandse Zee en de Noordzee in een ongekend tempo op. Deze temperatuurstijging heeft verwoestende gevolgen voor de mariene ecologie. | #klimaatverandering #opwarming #hittegolven #MiddellandseZee #zeewatertemperatuur #marieneecologie #Noordzee #vissterfte |

https://hbpmedia.nl/temperatuurstijging-zeewater-vormt-acute-bedreiging-voor-natuur/

Vandaag in #MiddellandseZee bereikbaar per #kayak zijn de verborgen baaien een must-see 🌊! Ontdek kleine grotten en zwem in baaien verscholen tussen witte rotsen 🏞️. Een onvergetelijke ervaring wacht op je in #Italië en #Griekenland 🌟

https://europa.tips/nl/middellandse-zee-kayak-verborgen-baaien

Voor-westerse geschiedenis (13) het ritme

Je hoort natuurlijk te zeggen dat de Griekse poëzie begon met het hoogtepunt, de Ilias, maar om eerlijk te zijn heb ik meer plezier beleefd aan de Werken en Dagen van Hesiodos. In zo’n 800 regels biedt het leerdicht, dat vermoedelijk iets jonger is dan de homerische poëzie, om te beginnen enkele mythen over het moeilijke leven in de voor-westerse wereld. Het idee dat er ooit een gouden eeuw was maar dat we inmiddels leven in een tijd van ijzer, is hier te vinden. Vervolgens legt Hesiodos uit hoe men, ondanks de moeilijkheden die inherent zijn aan het leven in deze wereld, toch succes kan hebben – mits men de eigen boerderij op orde heeft.

Eerste goede raad: zorg dat je een huis, een ploeg en een vrouw hebt – en die vrouw moet een slavin zijn, je echtgenote komt later nog wel. Daarna biedt Werken en Dagen een overzicht van de boerenkalender. Hier is een vrij bewerkt overzicht.

Voorjaar

Het voorjaar begon als in februari de zwaluwen terugkeerden. Wanneer de koekoek zong, ergens begin maart, was het tijd om het braakliggende land te ploegen, en wanneer de dag weer even lang was als de nacht (destijds rond 18 maart), moest je de schapen verplaatsen naar hun zomerweiden. Je nam je bijl mee, want onderweg kon een weg worden gebaand of een nieuw stuk land ontgonnen. Even later, als in april in de ochtend de Plejaden niet meer zichtbaar waren en als de ooievaars terugkeerden, begon het scheepvaartseizoen.

Dit was ook het moment waarop jonge dieren werden geboren. Runderen gaven dus voldoende melk, zodat het mogelijk was kwark en kaas te maken. Ook was dit de tijd om boomschors te zoeken, dat voor allerlei doelen kon worden gebruikt.

Het was tijd voor de belangrijkste oogst van het jaar, de graanoogst, als je in mei in ochtend Sirius niet langer kon zien en de Plejaden weer wel. Zag je – vrijwel onmiddellijk daarna – de slakken op de boomstammen, dan was het moment aangebroken voor de artisjokken.

Zomer

Het hooien en dorsen nam enige tijd in beslag, zeg maar de maanden juni en juli (de “hooimaand” in het Nederlands). De langste dag van het jaar passeerde. Daarna werd het land geploegd, werden eventueel nieuwe schuren opgericht en was het tijd om nieuwe ovens te bouwen.

Sirius werd in augustus in de ochtend weer zichtbaar, en dan wist je dat het tijd was de druiven te plukken, een begin te maken met de olijvenoogst en de runderen en schapen van de zomerweiden terug te halen. Dat laatste was vooral handig omdat de dieren mest leverden voor de akkers. Andere mest werd gedroogd om in de winter te dienen als brandstof voor de ovens en de haard. In september, als je in de ochtend Arcturus kon zien, moesten de druiven, linzen en olijven zijn binnengehaald, en als je in de avond de Plejaden zag, was het vijgentijd. Ook niet onbelangrijk: het rapen van eikels.

Najaar

De dagen waren nu aan het korten; rond 18 september waren dag en nacht weer even lang. De druiven werden geperst, de wijn werd gemaakt. De najaarsregens begonnen in oktober, en daarna was het vaarseizoen voorbij. Te vroeg om de jonge wijn nog te exporteren, die dus een winter lang moest worden opgeslagen. De zeelieden waren niet werkloos: ze konden meteen aan de slag in de boomgaard, waar bomen werden gekapt. Het hout moest drogen voor de winter.

Het ploegen en zaaien moest gebeuren in november, als de kraanvogels terugkeerden. Daarna volgde de slacht van de diverse dieren, die zich een zomer en najaar volgegeten hadden maar in de winter geen beslag meer zouden leggen op de voedselvoorraad. (In het oude Nederlands heette november de slachtmaand.)

Winter

In december werd het vlees gedroogd. Men maakte worst, bewerkte huiden tot leer, knoopte netten en maakte aansluitend de sikkels, messen en andere instrumenten weer gebruiksklaar. Dit was allemaal werk dat binnenshuis kon gebeuren; in de winter zat men dicht op elkaar. Men zal verhalen hebben verteld – en zo was de winter het seizoen waarin onderwijs werd gegeven. In februari volgde het snoeien van de wijnranken, en dan was weer voorjaar.

Het hele jaar door waren er ook andere werkzaamheden, zoals het spinnen en weven en het verzamelen van vruchten, bessen, noten, wortels. Elk dorp had wel een jager die niet alleen zorgde voor wildbraad maar ook vossen en beren verjoeg. Het hele jaar door moest onkruid worden gewied. In het vaarseizoen werd handel gedreven en bezochten vreemdelingen het dorp.

Nomaden

Dit was het mediterrane ritme. Het jaarritme in onze eigen contreien heb ik al eens eerder beschreven. Het was altijd weer hetzelfde, en het was opvallend arbeidsintensief. Dat gold ook voor de nomaden, die geen land bewerkten maar lange reizen maakten. De Garamanten bewogen bijvoorbeeld heen en weer tussen de Germa-oase, hartje Libië, en de steden van Tripolitanië aan de kust.

In Centraal-Eurazië werd en wordt het nieuwe jaar, Now Ruz, uitbundig gevierd, en als de lammeren zijn geboren, verplaatst de hele gemeenschap zich met grote tenten naar de zomerweiden. Men draagt de mooiste kleren, zodat het een feestelijk gezicht is. Langs de weg worden kruiden, wortels, noten en vruchten meegenomen. Net als in het oude Griekenland wordt er in de zomer, als de moederdieren melk geven, yoghurt, kwark en kaas gemaakt. In de herfst drijft men handel en werkt men eventueel als dagloner bij de boeren, die extra handen kunnen gebruiken bij de vijgenpluk en de houtkap. Daarna keren de nomaden weer terug, met opnieuw een oog voor wat er aan eetbaars langs de weg te verzamelen is. De slacht vindt plaats in de winter, het seizoen waarin ook de kinderen van de nomaden enig onderwijs krijgen.

Een cyclisch wereldbeeld

Het is een eindeloze herhaling en het is dus niet zo vreemd dat men in de voor-westerse wereld de tijd voorstelde als een cyclus. Verleden, heden en toekomst verschilden niet zo veel: steeds waren er dezelfde arbeidsintensieve werkzaamheden. Idemdito in Egypte en Mesopotamië, waar de rivieren overstroomden en terugweken, ieder jaar opnieuw.

Voor zover de mensen ontwikkeling herkenden, was het veelal de degeneratiemythe: van gouden eeuw naar een tijd van ijzer. Verder kende men wat verhalen over legendarische voorouders, wier gedrag als positief of negatief voorbeeld had gediend – meer verleden had men in dit cyclische heden niet nodig om de richting naar de toekomst te kennen. In zo’n tijdloze wereld is het ontstaan van de geschiedkunde eigenlijk een wonderlijk verschijnsel.

Tijd was dus niet iets waarover men nadacht. Pas laat in de Oudheid vinden we de erkenning dat tijd geld kan zijn. Grootgrondbezitters richtten toen markten in op hun eigen landerijen opdat de halfvrije boeren – zeg maar horigen – geen tijd kwijt zouden zijn om naar de stedelijke markt te gaan. Maar dit is in de voor-westerse wereld een uitzondering, en feitelijk is het idee dat tijd geld is, nog steeds geen universeel inzicht. Toen ik weleens door Iran reisde, hadden we het soms over “Isfahan Standard Time”, wat betekende dat de tijd waarop een ontmoeting plaatsvond, het moment was waarop iedereen aanwezig was, en niet het moment dat vooraf was genoemd. Waar Noordwest-Europeanen het tijdstip beschouwen als het wezen van de afspraak, beschouwen anderen de groep als het wezenlijke aspect. Ook het verschil in de waardering van de tijd is een argument waarom we de westerse geschiedenis moeten scheiden van de niet-westerse en de voor-westerse geschiedenis.

[In de reeks over de voor-westerse geschiedenis behandel ik de tijd vóór het concept van het “Westen” bestond en de factoren die vóór de evenementiële geschiedenis komen. Een overzicht is hier.]

Lees tip -> In de landen rond de Middellandse Zee wordt dagelijks UV-index 9 of 10 bereikt | Gezondheidsexperts adviseren toeristen dringend om de zon op het heetst van de dag te vermijden en zich optimaal te beschermen tegen schadelijke gevolgen. | #MiddellandseZee #UVindex #hitte #zonkracht #zonbescherming #gezondheid |

https://hbpmedia.nl/in-de-landen-rond-de-middellandse-zee-wordt-dagelijks-uv-index-9-of-10-bereikt/

Voor-westerse geschiedenis (12) “cattle culture”

Deze reeks over de voor-westerse wereld heet zo omdat ze gaat over de tijd vóór het concept van “het westen” ontstond en omdat ze gaat over de diepere historische structuren en processen – zeg maar aan de omstandigheden die voorafgaan aan de keuzes waarmee individuen geschiedenis maken. Iets minder abstract: deze reeks gaat over een agrarische samenleving. En zoals u weet valt de landbouw uiteen in akkerbouw en veeteelt.

Toen ik onlangs een nog te plaatsen blogje over het jaarritme voorbereidde, realiseerde ik me dat ik het daarin vooral had over de akkerbouw. Herders kwamen alleen in het voor- en najaar aan de orde, als zij de kuddes verplaatsten van een akkerbouwersdorp naar een ongebruikt stuk land en weer terug. Over deze veetelers aan de rand van de samenleving valt wel iets te weten: hoewel het archeologisch bewijs indirect is (textiel, zuivel…), duiken herders regelmatig op in de geschreven bronnen. Naast deze vorm van gemengd bedrijf bestonden er echter ook pure veetelerssamenlevingen, de zogeheten “cattle cultures”, die we eigenlijk alleen kennen door etnografische parallellen.

Voordat ik de kenmerken schets, nog even een dubbele kanttekening. Eén: ook pure veetelerssamenlevingen, waarin het vee niet een aanvulling is op de akkerbouw, bestaan niet in isolement. De tweede, daaruit voortvloeiende kanttekening: moderne cattle cultures delen dus in allerlei aspecten van de moderne samenleving, zoals de mobiele telefoon, de pick-up en de AK-47. Desondanks is generalisering tussen nu en toen mogelijk.

Dieet

Een voor de hand liggend aspect is dat het dieet in een cattle culture vooral draait om zuivel, waarbij u mag denken aan al dan niet gefermenteerde melk, boter, yoghurt en kaas. Verder zijn er methoden om runderen te aderlaten, zodat hun bloed valt te drinken en het menselijk dieet voldoende ijzer bevat. Naast deze op het eigen vee gebaseerde voedselbronnen is er natuurlijk visserij en eet men ook wortels, peulvruchten en in het wild groeiend graan, zoals gierst.

Vlees staat vanzelfsprekend zelden op het menu, want je kunt alleen aan dit voedsel komen door een rund of schaap te doden, terwijl die dieren je bestaansbasis vormen. Je zet er de toekomst van je afstammelingen mee op het spel. Het is geen toeval dat Tantalos en Lykaon in de Griekse sagen bij wijze van vleesmaaltijd hun eigen kinderen serveren: er is immers niet zo gek veel verschil.

Iets minder schokkend zijn de overwinningsmaaltijden van geroosterd rund- en schaapsvlees die de Homerische helden aanrichten. Het gaat dan altijd om vlees dat is bemachtigd op een verslagen tegenstander. Door diens vee te doden, krijgt de vijand geen kans zich economisch te herstellen. Het roven van jonge vrouwen (eufemistisch aangeduid als “schaking”) gaat in één moeite door en heeft precies dezelfde functie.

Oorlog

En daarmee kom ik bij een vrij wezenlijk punt: de agressie in cattle cultures. Die is (a) kleinschalig, (b) altijd aanwezig en (c) heel logisch. De kuddes moeten worden verplaatst, kunnen bezwaarlijk permanent worden omheind en zijn dus behoorlijk kwetsbaar voor diefstal. De dief neemt weinig risico en kan enorme winst behalen. Veeroof is daardoor schering en inslag. We kennen dit verschijnsel dan ook uit de Griekse sagen, zoals in het verhaal over de veediefstal die Kastor en Polydeukes en hun neven uitvoerden in Arkadië, en de daarop volgende ruzie over de kostbare buit. De goden stonden niet boven veeroof: Hermes jatte de runderen van Apollo.

Omdat veediefstal zo makkelijk is, en omdat er geen staatsapparaat is, is de beste verdediging een geloofwaardige afschrikking. Men treedt agressief op na bijvoorbeeld een belediging, niet omdat men van nature agressief is, niet omdat men opvallend korte lontjes heeft en niet omdat men wreed is, maar omdat deze agressie de maatschappelijke orde schraagt. Omdat de eer opvallend snel in het geding komt, zijn er ook opvallend complexe erecodes.

Erecodes

Deze codes betreffen het hele leven, en dus ook de veediefstal. Die is vaak seizoensgebonden, moet plaatsvinden met traditionele wapens en mag liever niet leiden tot een onomkeerbare verstoring van de menselijke verhoudingen. (Austen Henry Layard vertelt ergens dat iemand die een dier stal, even later bij de bestolene op visite ging om te informeren naar de stamboom.) Er zijn zo allerlei regels die het geweld beperken: als oorlog onvermijdelijk is, wordt die uitgevochten door kampioenen en niet door de gehele gemeenschap (zie David en Goliath of de Horatii en Curatii). En die kampioenen kijken eerst of een gevecht wel mogelijk is, zoals wanneer Diomedes en Glaukos ontdekken dat hun grootouders ooit bij elkaar op visite zijn geweest, zodat er van een gevecht geen sprake kan zijn.

Cattle cultures lijken vooral iets van de IJzertijd. Daarna vinden we ze echter nog bij de nomadische groepen in Centraal-Eurazië en de Sahara waarover ik al eerder blogde. Wie die gebieden beschouwt als perifeer, begaat een vergissing. In de eerste plaats omdat deze cattle cultures de Mediterrane en oud-oosterse wereld verbonden met China en subsaharaal Afrika, en in de tweede plaats omdat de erecodes uit de IJzertijd ook in het latere Griekenland, Rome en Perzië aanwezig zijn gebleven.

[Een overzicht van de blogjes in de reeks over de voor-westerse geschiedenis is hier.]

Deze blog kunt u ook volgen via een Whatsapp-kanaal.

Zelfde tijdvak

https://www.europesays.com/nl/255362/ Betalen voor het paradijs: op deze Italiaanse droomstranden kost een duik nu tot 7 euro #BreakingNews #BreakingNews #Dutch #FeaturedNews #FeaturedNews #Headlines #Hoofdpunten #LatestNews #LatestNews #MiddellandseZee #Nederland #Nederlanden #Nederlands #Netherlands #News #Nieuws #NL #Samenleving #strand #TopStories #TopStories #Voorpaginanieuws #Wereld #World #WorldNews #WorldNews

Lees tip -> Zuid-Europa zucht onder hitte: oogst en stroom onder druk | Frankrijk en Spanje kampen met extreme hitte, mislukte oogsten, warm zeewater en druk op elektriciteitscentrales door tekort aan koelwater in Zuid-Europa deze zomer hard. | #spanje #MiddellandseZee #wijnboeren #elektriciteit #Frankrijk #ZuidEuropa #droogte #klimaat #hittegolf |

https://hbpmedia.nl/zuid-europa-zucht-onder-hitte-oogst-en-stroom-onder-druk/

https://www.europesays.com/nl/244359/ Giftige kogelvis verovert Middellandse Zee: nieuwe zorg voor zwemmers #BreakingNews #BreakingNews #dieren #Dutch #FeaturedNews #FeaturedNews #Gevaar #Headlines #Hoofdpunten #LatestNews #LatestNews #MiddellandseZee #Nederland #Nederlanden #Nederlands #Netherlands #News #Nieuws #NL #TopStories #TopStories #Vis #Voorpaginanieuws #Wereld #World #WorldNews #WorldNews #Zwemmen

Voor-westerse geschiedenis (11) Oost en West

Dit is niet de plek om u de details van het corioliseffect uit te leggen. U leest het hier maar na. Maar het vormt, afgezien van de wind en de vorm van het land, een deel van de verklaring voor het feit dat het water in de Middellandse Zee tegen de wijzers van de klok beweegt. Omdat er in deze binnenzee meer water verdampt dan er binnenkomt vanuit de Zwarte Zee en de diverse rivieren, vloeit er altijd water binnen door de Straat van Gibraltar. Dat stroomt dan eerst langs de Maghreb en Libië naar Egypte, en keert dan via de Levant, Anatolië, Griekenland en Italië terug naar de Spaanse costa’s. Soortgelijke stromingen zijn er in de Zwarte Zee, in de Kaspische Zee en in de Perzische Golf.

Vanuit Egypte voer een antieke zeeman dus vrij eenvoudig naar Fenicië, maar van Fenicië voer hij minder makkelijk naar Egypte. Hij voer daarom eerst naar Cyprus en daarvandaan naar het zuiden. De lading van het schip dat bij Uluburun verging, verraadt dat het vaartuig een iets grotere cirkel had gemaakt: het was van Griekenland vertrokken, via Kreta overgestoken naar Afrika, daarvandaan op de zeestroom naar Egypte en de Levant gevaren. Aan de zuidkust van Anatolië, op terugvaart naar Griekenland, is het schip gezonken.

Zeeroutes

De Feniciërs die in de IJzertijd naar het westen voeren, en alle latere reizigers in die richting, hadden de keuze tussen twee routes. De middenroute was het kortste en ging via Cyprus, Kreta en Kythera naar Malta, westelijk Sicilië en daarvandaan naar Karthago, Sardinië of de Balearen. Dit was de kortste weg, maar het betekende dat een groot deel van de reis verliep over open water.

De noordelijkere route, langs de zuidkust van Anatolië, Rhodos, Kythera en via Korfu over de Ionische Zee naar Sicilië vermeed dit risico. Hier was echter een ander gevaar. Immers, de bergen lopen, zoals ik al eens aangaf in een eerder blogje, vrijwel overal tot aan de kust en vervolgen hun neerwaartse helling in de vorm van onderzeese riffen. Toen de navigatie met de Kleine Beer eenmaal was ontdekt – op zijn laatst begin zesde eeuw v.Chr., toen de Griekse wijsgeer Thales van Milete ervan op de hoogte was – werd de middenroute populairder.

Vanuit het verre westen keerde je terug langs de zuidelijke route, dus langs de noordkust van Afrika. Dit was een onaangename route, aangezien de kuststrook tussen Karthago en Egypte droog was, met maar heel weinig bronnen. Alleen de Cyrenaica kende goed zoet water. Al met al was het makkelijker om van oost naar west te varen dan andersom. We lezen veel over Feniciërs en Grieken die naar het westen reizen om daar steden te stichten; we lezen nauwelijks over Iberiërs of Galliërs die naar het oosten reizen – of het moest zijn als huurling.

Landroutes

De beweging van oost naar west zien we ook op het land, maar in een heel ander deel van de wereld. Eurazië kent een vrijwel doorlopende steppe die begint in Manchurije en Mongolië en dan, slechts onderbroken door de Altaj, overgaat in de steppe van wat nu Kazachstan is. Het meest westelijk deel ligt in het huidige Oekraïne.

Naar mate je verder naar het westen komt, wordt het gebied wat vochtiger en voor veetelers aantrekkelijker. Als ze op zoek moeten naar nieuwe weides, zullen de steppenomaden, die heen en weer trekken met hun kuddes, die liever in het westen zoeken dan in het oosten, en daardoor is er door de eeuwen heen een gestage trek in westelijke richting. Op die regel is mij maar één uitzondering bekend: de migratie van de vroegste Tochaarssprekenden. Maar de Skythen, de Sarmaten, de Alanen, de Roxolani, de Hunnen, de Avaren, de Khazaren, de Bulgaren, de Magyaren, de Turken, de Koemanen, de Mongolen en de Kozakken trokken allemaal naar het westen, en ik sla denkelijk nog een stuk of wat steppevolken over.

[Een overzicht van de blogjes in de reeks over de voor-westerse geschiedenis is hier.]

Deze blog kunt u ook volgen via een Whatsapp-kanaal.

Voor-westerse geschiedenis (10) zeevaart

Begin vorig jaar publiceerde ik met classicus Hein van Dolen een vertaling van de fragmenten die we nog hebben van de Fenicische Geschiedenis van Filon van Byblos. Een van die passages, onderdeel van het lange Fragment 2, is een opsomming van uitvindingen waardoor de mens meer mans was geworden. Hier zijn enkele voorbeelden die betrekking hebben op de scheepvaart:

• Ousoös pakte toen een boom, brak de takken ervan af en waagde zich als allereerste op zee.
• Een van hen, Chousour, bekwaamde zich in het spreken, bezweren en profeteren. … Hij vond ook vishaak, lokaas, snoer en vlot uit, waarmee hij als eerste mens heeft gezeild.
• De Tweelingen of Kabeiren, Korybanten of Samothrakiërs waren de uitvinders van het schip.

Hoewel Filon in de Romeinse tijd schreef in het Grieks, gaan zijn voorbeelden terug op veel ouder Kanaänitische verhalen. Zo is Filons Chousour ook bekend van kleitabletten uit de havenstad Ugarit, waar hij Kothar-wa-Khasis heet, “Vaardigheid-en-Wijsheid”. Hoewel het dus mythische informatie is, is het bepaald niet onwaarschijnlijk dat de eersten die zich op zee waagden, zich lieten meedrijven op een boomstam. Toen men de smaak te pakken had, zal men de stammen hebben uitgehold – zie de kano van Pesse uit het vroege achtste millennium v.Chr. Ik stel me voor dat Cyprus zo wel zal zijn gekoloniseerd. De uitvinding van het vlot en het volwaardige schip vormden het logische vervolg.

Scheepsgeschiedenis

We zouden, zoals zo vaak, meer willen weten, maar er is veel onduidelijkheid. Van afbeeldingen op Naqada-aardewerk die traditioneel worden geïdentificeerd als de eerste schepen op de Nijl, zijn ook wel uitgelegd als abstracte vormen. Het is allemaal zo zeker niet. Gelukkig hebben we behalve afbeeldingen ook de bark die is gevonden bij de piramide van Khufu en vanzelfsprekend ook allerlei wrakken: het Bronstijdschip bij Uluburun, de Fenicische wrakken van Mazarrón, de hellenistische schepen bij Keryneia en Mahdia en in eigen land de rivierschepen bij Zwammerdam, Woerden en De Meern. Het conserveren van het antieke hout is overigens een vaardigheid die archeologen pas in de tweede helft van de twintigste eeuw onder de knie hebben gekregen.

De scheepvaart begon als kustvaart. Van papyrus vervaardigde boten, aangedreven door roeiers en door de wind in de zeilen, voeren vanuit Egypte naar Byblos om daar cederhout te halen. Later werden de schepen gemaakt van duurzamer materiaal, namelijk hout. Aan het achterschip werd eerst een, later een tweede grote helmstok vastgemaakt; die enorme roeispanen dienden als roer. Het belang van de kiel werd erkend en de tuigage werden verbeterd. In de derde eeuw v.Chr. werd aan het vierkante zeil een tweede, kleiner zeil aan de voorsteven toegevoegd.

De geroeide galei is een ander scheepstype, al vermeld door Homeros. De Feniciërs plaatsten op twee en later drie roeibanken boven elkaar (de triëre); later kwamen Griekse ingenieurs op het idee de roeibanken te voorzien van meer dan één roeier (de pentere). Met zulke schepen verplaatste Nearchos, de admiraal van Alexander de Grote, duizenden manschappen over de Indische Oceaan en Perzische Golf. Deze zeeschepen, bedoeld voor de oorlog, waren voorzien van een ram, hoewel die (anders dan men wel denkt) slechts zelden werd gebruikt. Omdat zeeschepen snel en dus licht moesten zijn, was het dek minimaal en daardoor voerden ze zelden geschut, hoewel de katapult en de polybolos al waren uitgevonden.

In de Romeinse tijd ontstond de tweemaster, maar die verdween in de vijfde eeuw, op het moment dat het schip met het driehoekige latijnzeil zijn opwachting maakt. Het werd pas later, in de Arabische tijd, werkelijk populair. Ik heb me laten vertellen dat deze schepen niet zo heel erg veel stabieler waren dan de aloude schepen met vierkante zeilen. De introductie van het in China uitgevonden stevenroer schijnt wel een verbetering te zijn geweest, al was het maar omdat het door één stuurman te bedienen was, in plaats van de twee mannen aan de helmstokken.

Risico’s

De schepen werden dus geleidelijk beter, maar dat wil niet zeggen dat een zeereis zonder risico was. Ik gaf al aan dat men in de winter liever niet voer. Maar ook in de zomer dreigde gevaar. De Griekse auteur Herodotos van Halikarnassos vermeldt bijvoorbeeld een Perzische vloten die vergingen voor de Athos, voor Magnesia en bij Euboia. In de Eerste Punische Oorlog zonken diverse vloten, waarbij tienduizenden mensen verdronken. De apostel Paulus strandde na een storm op Malta. De Romeinse gouverneur Plinius de Jongere, op weg naar zijn provincie, liet de keizer weten dat hij de gevaarlijke kaap ten zuiden van de Peloponnesos veilig was gepasseerd. De laatantieke auteur Synesios wijdt een brief aan een moeizame reis over de Libische Zee.

Diezelfde auteur weet te vertellen dat de eenvoudige lieden van de Cyrenaica nog altijd verhalen vertelden over Odysseus. Dit is vermoedelijk een literair verzinsel, want Synesios lijkt niet werkelijk geïnteresseerd te zijn geweest in de opvattingen van boeren en vissers, maar helemaal uit te sluiten is het niet. Als Filon van Byblos na vijftien eeuwen nog verhalen kende over Kothar-wa-Khasis, kunnen ook verhalen over avonturen op zee een lang leven beschoren zijn geweest.

Ontbossing

Een van de interessantste recente ontdekkingen is dat de Romeinen in de derde eeuw na Chr. steeds jongere bomen begonnen te kappen. Dat duidt op ontbossing en dat is in lijn met een vermoeden van de Franse historicus Fernand Braudel, die er in La Méditerrannée (1977) op wees dat de onmogelijkheid aan voldoende scheepshout te komen, een rol speelde bij de neergang van de Mediterrane economie. Het is zinvol hierbij te wijzen op een ander gegeven: landtransport is zeventien keer zo duur als zeetransport (en riviertransport is zeven keer zo duur als zeetransport). Ontbossing en dus vermindering van de zeehandel maakten het transport dus veel duurder.

Braudel meende dat het zwaartepunt in de zeehandel verschoof naar het Kalifaat, maar ik kan zo snel niet ontdekken waar de Arabieren wel geschikt scheepshout hebben kunnen kappen. Braudel opperde verder dat de geschiedenis zich herhaalde toen de Arabieren al hun bossen hadden gekapt; toen verschoof het zwaartepunt zich naar het noordwesten van Europa. Ik laat in het midden of dit werkelijk klopt of dat dit feitenvrij gespeculeer is.

Wat ik wel zeker weet is dat zeevaart nooit zonder gevaar is geweest. Van de oosterse Baälmythologie via de Odyssee tot de Openbaring van Johannes zijn de zee en de dood identiek. En elke voor-westerse cultuur riep bovennatuurlijke beschermers aan voor de zeevaart: de Kabeiren, de godin Isis, de hemelse Tweelingen, de god Neptunus, Sint-Nikolaas, of Maria als Sterre der Zee. Wie het dichter bij huis zoekt, hoeft maar naar het Rijksmuseum van Oudheden te gaan, waar allerlei monumentjes staan die zijn gewijd aan de lokale godin Nehalennia (Keltisch: “zij die bij de zee verblijft”). De aanname dat het bedankjes zijn voor reddingen op zee, of toezeggingen voor een behouden vaart, is welbeschouwd precies dat: een aanname. Maar omdat het ook op de Noordzee geducht kan spoken, is het wel verrekte plausibel.

[Een overzicht van de blogjes in de reeks over de voor-westerse geschiedenis is hier.]

Het ziet er niet best uit voor Libanon. Als u meer wil weten over dat geteisterde land, lees dan mijn boek. Deze blog kunt u ook volgen via een Whatsapp-kanaal.

𝗞𝗮𝗯𝗶𝗻𝗲𝘁 𝘀𝘁𝘂𝘂𝗿𝘁 𝗺𝗶𝗷𝗻𝗲𝗻𝗷𝗮𝗴𝗲𝗿 𝗻𝗮𝗮𝗿 𝗠𝗶𝗱𝗱𝗲𝗹𝗹𝗮𝗻𝗱𝘀𝗲 𝗭𝗲𝗲 𝘃𝗼𝗼𝗿 𝗲𝘃𝗲𝗻𝘁𝘂𝗲𝗹𝗲 𝗶𝗻𝘇𝗲𝘁 𝗶𝗻 𝗦𝘁𝗿𝗮𝗮𝘁 𝘃𝗮𝗻 𝗛𝗼𝗿𝗺𝘂𝘇

Het kabinet stuurt een Nederlandse mijnenjager naar de Middellandse Zee om eventueel later in de Straat van Hormuz in te zetten als het tot een blijvend staakt-het-vuren komt tussen de Verenigde Staten en Iran. Het schip vertrekt eind mei...

https://www.rtl.nl/nieuws/politiek/artikel/5606237/kabinet-stuurt-mijnenjager-naar-middellandse-zee-voor-eventueel

#Kabinet #mijnenjager #MiddellandseZee

https://www.europesays.com/nl/211258/ Grenswacht Frontex meldt daling illegale oversteken naar EU #BreakingNews #BreakingNews #Dutch #EU #FeaturedNews #FeaturedNews #Frontex #Headlines #Hoofdpunten #LatestNews #LatestNews #MiddellandseZee #migratie #Nederland #Nederlanden #Nederlands #Netherlands #News #Nieuws #NL #TopStories #TopStories #Voorpaginanieuws #Wereld #World #WorldNews #WorldNews

https://www.europesays.com/nl/208806/ Marineschip Evertsen terug in Nederland na missie in Middellandse Zee #BreakingNews #BreakingNews #Dutch #Evertsen #FeaturedNews #FeaturedNews #Headlines #Hoofdpunten #LatestNews #LatestNews #marineschip #MiddellandseZee #missie #Nederland #Nederlanden #Nederlands #Netherlands #News #Nieuws #NL #TopStories #TopStories #Voorpaginanieuws

Ontdek de mooiste veerbootroutes in Europa 🚣‍♀️ en geniet van de prachtige zonsopgangen op zee 🌅! Nachtelijke zeereizen over de Middellandse Zee zijn een unieke ervaring 🌊.

#Europa #Reizen #Veerbootroutes #MiddellandseZee #ReisInformatie #Zeereizen #Reistips #BootReizen

https://europa.tips/nl/veerbootroutes-europa-reizen

Voor-westerse geschiedenis (9) visserij

Jaren, jaren geleden ben ik eens met drie Griekse vissers, broers, de zee opgegaan om in de vroege ochtend de netten leeg te halen. Hoewel het bootje was voorzien van sonar, had het iets tijdloos. Eeuwenlang zijn mensen in kleine scheepjes de Egeïsche Zee opgegaan, eeuwenlang hebben duikers parels gezocht op de bodem van de Rode Zee en de Perzische Golf, eeuwenlang is gevist in de Zwarte Zee. Nog steeds gebruiken vissers werpnetten, fuiken en hengels – ik blogde er anderhalf jaar geleden eens over. Nog steeds is er werk voor scheepsbouwers en nettenmakers. Natuurlijk zijn er ook allerlei zaken veranderd, maar het is makkelijk voorstelbaar dat een moderne en een antieke Griekse visser elkaar zouden begrijpen als ze spraken over de mogelijkheden en problemen van hun vak.

Problemen

Tot de problemen behoorde dat de diverse bekkens van de Middellandse Zee eigenlijk niet zo geschikt zijn voor de visserij. (Had ik al gezegd dat het verkreukelde Middellandse Zee-gebied het de bewoners lastig maakt?) Wat je als visser het liefste hebt, is een ondiepe zee vol plankton, zoals de Doggersbank, maar de voor-westerse wereld kende die niet. Verder wil je stevig wat doorstroming, zodat het water zich ververst, maar dat is eigenlijk alleen aan de Bosporus en bij Bizerte (Hippo Diarrhytus) het geval. Die zijn dan ook beroemd om de visvangst.

Er is in de Middellandse Zee en – nog erger – in de Rode Zee dus nauwelijks watercirculatie. Deze zeeën worden, zoals gezegd in een eerder blogje, zouter en zouter. De vissen zijn daardoor wat kleiner dan in de Atlantische Oceaan en eigenlijk is visserij, hoezeer wij haar ook associëren met de Mediterrane wereld, helemaal niet zo’n grote activiteit. Ik heb de statistieken van de FAO er eens bij genomen en concludeer na enig nattevingerwerk dat alle landen rond de Middellandse Zee in 2022 zo’n 2¾ miljoen ton vis uit de zee haalden, en dat is ruwweg evenveel als Noorwegen.noot Van landen die grenzen aan twee zeeën (Spanje, Turkije en Egypte) heb ik de cijfers gehalveerd. Zoals gezegd: de berekening is maar nattevingerwerk.

Allerlei mozaïeken uit de Romeinse tijd tonen de diverse soorten vis die men destijds uit zee haalde: ansjovis, rode mul, sardines, tandbaars, tarbot, tong, wijting, zeebrasem. En natuurlijk de enorme zwaardvis, die echter leeft in de wat diepere wateren en daardoor lastig te vangen is, en die half zo lang kan worden als het vissersbootje. (Ik wou verwijzen naar The Old Man and the Sea, maar ontdek dat de vis waarover Ernest Hemingway het heeft, geen zwaardvis is maar een marlijn. De situatie zal niet veel anders zijn geweest.)

Tonijn

En dan is er de onvermijdelijke tonijn. Het paaien vindt plaats als de temperaturen stijgen, dus in de late lente, en bij voorkeur in halfdiepe wateren, dus onder de kust, en dan met name in de Balearische Zee, de Tyrrheense Zee, de Ionische Zee, en de noordelijke Levantijnse Zee. Zo ontstaat van nature een seizoen dat geschikt is voor de tonijnvangst, en in de vissersdorpen van Andalusië en de Provence deed men eind mei, begin juni de vissers feestelijk uitgeleide.

De techniek – mattanza, van het Arabische al-madraba, “plek om te slaan” – bestond uit het plaatsen van diverse netten op de plek waar de tonijnen migreerden, waarbij de vissen naar steeds kleinere kamers zwommen. Eigenlijk een heel grote fuik. De vissers konden ermee volstaan de dieren met schepnetten uit de laatste kamer te halen en te doden. De Atheense toneeldichter Aischylos beschrijft de zeeslag bij Salamis alsof het tonijnvisserij was: de Perzische schepen voeren in een val en hun ondergang was even onafwendbaar als die van de vissen in de laatste kamer van het stiknet.

De vangst was het grootst in het vroege najaar, als de tonijnen zich vol hadden kunnen eten en terug kwamen zwemmen naar de wateren waar ze de winter wilden doorbrengen. Als de vissers dan eind november het werk neerlegden, waren er dankfeesten ter ere van Sint-Andreas. In de winter was er ander werk – en bedenk dat elke visser ook een tuin had en als dagloner kon werken bij de olijvenpluk.

[In de reeks over de voor-westerse geschiedenis behandel ik de tijd vóór het concept van het “Westen” bestond en de factoren die vóór de evenementiële geschiedenis komen. Een overzicht is hier.]

Wil je naar Corsica of Sardinië voor je zomervakantie? 🌴 Beide eilanden bieden prachtige stranden, heerlijke gastronomie en geweldige wandelmogelijkheden! 🏞️ Ga je voor de Franse charme van Corsica of de Italiaanse sfeer van Sardinië? 🌊

#Europa #Reizen #Corsica #Sardinië #MiddellandseZee #Zomervakantie #Strandvakantie #ItaliaanseEilanden

https://europa.tips/nl/corsica-vs-sardinie-vakantie-keuze

https://www.europesays.com/be-nl/46701/ Locatie Nederlands marineschip kon achterhaald worden met bluetooth-tracker #defensie #fregat #Hoofdpunten #locatie #marineschip #MiddellandseZee #MinisterVanDefensieYesilgöz #News #Nieuws #tracker #Voorpaginanieuws #Wereld #World #WorldNews #WorldNews #ZrMsEvertsen

https://www.europesays.com/nl/187067/ Locatie Nederlands marineschip kon achterhaald worden met bluetooth-tracker #Business #Commercial #Defensie #Dutch #fregat #locatie #marineschip #MiddellandseZee #MinisterVanDefensieYesilgöz #Nederland #Nederlanden #Nederlands #Netherlands #NL #tracker #Zakelijk #ZrMsEvertsen

Terwijl het stadsstrand van #Tropea alle aandacht krijgt, liggen er langs de Kust van de Goden plekken die echte rust bieden. Het water in #Calabrië is zo transparant dat je de zeebodem vanaf de rotsen kunt zien. Ik heb mijn favoriete hoekjes genoteerd voor wie liever het geluid van de golven hoort dan van een menigte. Ideaal voor een #zomer in #Italië. Vergeet je snorkel niet, het zicht onder water...

#reizen #vakantie #natuur #middellandsezee #toerisme #gezondheid

https://europa.tips/nl/tropea-criques-plages-cachees

Wist je dat een van de stilste eilanden van #Griekenland vlak naast het drukste ligt? #Anafi is een toevluchtsoord voor wie de massa wil mijden. Ik liep er uren over smalle paden richting de enorme rots van Kalamos en deelde het strand alleen met wat zeemeeuwen. Als je behoefte hebt aan een trager tempo en lokale gastvrijheid, zet dit eiland dan op je lijst.

#reizen #wandelvakantie #middellandsezee #rust

https://europa.tips/nl/anafi-griekenland-reisgids

Voor-westerse geschiedenis (8) de zeeën

Oké, daar gaat ’ie. Dit blogje gaat over de Adriatische Zee, de Alboránzee, de Balearische Zee, de Egeïsche Zee, de Ikarische Zee, de Ionische Zee, de Kretenzische Zee, de Levantijnse Zee, de Libische Zee, de Ligurische Zee, de Myrtoïsche Zee, de Sardijnse Zee, de Thracische Zee, de Tyrrheense Zee en de Zee van Marmara. En verder gaat het over de Atlantische Oceaan, het Aralmeer, de Indische Oceaan, de Kaspische Zee, de Noordzee, de Oostzee, de Perzische Golf, de Rode Zee en de Zwarte Zee. Alles bij elkaar vierentwintig zoute watervlakten.

Wij noemen de eerste vijftien samen de Middellandse Zee, maar al die wateren hebben andere eigenschappen. Dat krijg je ervan als je zo’n verfrommeld landschap hebt. Dat de Romeinen spraken van Mare Nostrum, “onze zee” in enkelvoud, was een weinig subtiele manier om te zeggen dat ze vele volken en landen hadden overwonnen.

Scheepsmodel uit Amathous (Cyprusmuseum, Nicosia)Behalve dat ze eigenlijk een samenstel van zeeën is, is er nog een ander opmerkelijk aspect aan de Middellandse Zee. Ze is eigenlijk behoorlijk geïsoleerd, waardoor de verschillen tussen eb en vloed heel gering zijn. Bovendien verliest ze zoveel water door verdamping dat ze eigenlijk elk jaar een halve meter lager zou moeten komen staan als ze niet werd bijgevuld met rivierwater (vooral de Nijl), en het water dat binnenstroomt door de Straat van Gibraltar. Dat is al met al genoeg om de Middellandse Zeeën (meervoud) op peil te houden, maar de zee wordt door de verdamping, die slechts ten dele door zoet water wordt gecompenseerd, wel steeds zouter.

Snelheden

En laten we duidelijk zijn: die Middellandse Zeeën waren groot. De vloot waarmee de Fransen in 1830 Algiers aanvielen, voer af op 25 mei en bereikte de Algerijnse kust op 12 juni. De schepen hadden het voordeel van een late mistral maar moesten onderweg pauzeren op de Balearen. Een reis als deze zal representatief zijn voor de tijd waarin zeevaart vooral werd bedreven met zeilschepen. Dat geldt ook voor de vermelding van een schip dat er twee maanden over deed om van Cádiz naar Constantinopel te varen. Een motorjacht doet dat tegenwoordig in een kwart van de tijd.

Maar dat waren normale reizen. Wat als er haast was? De Britse oudhistoricus Richard Duncan-Jones heeft eens vergeleken wanneer een belangrijke gebeurtenis zoals de dood van een keizer, die normaal gesproken overleed in Italië, bekend was in Egypte. Anders gezegd: hoeveel tijd verstreek er tussen ’s mans dood en het moment waarop de dateringen op Egyptische brieven werden aangepast? Duncan-Jones’ onderzoekje toonde aan dat de snelheid in de winter dramatisch afnam: keizer Nerva overleed op 18 september 96 en het nieuws was in Egypte pas na 134 dagen bekend op 30 januari 97. Daarentegen was het overleden van Hadrianus op 8 augustus 117, dus in de zomer, al na zeventien dagen bekend.

Dit is de cijfermatige onderbouwing van wat we ook uit de bronnen weten, namelijk dat de Middellandse Zeeën onbevaarbaar werden geacht in de winter. Een storm op zee was zó voorspelbaar dat het in de Griekse en Latijnse literatuur een cliché werd. In de christelijke volksweerkunde gold dat je tussen de feestdagen van de twee ruiterheiligen Sint-Demetrios en Sint-Joris, dat wil zeggen tussen 8 oktober en 23 april, niet ging varen – en het moge duidelijk zijn dat achter dit tweetal de Grieks-Romeinse Tweelingen schuilgaan, de paardrijdende beschermers van de zeevaart. De Perzische vloten die in 490 en in 480 v.Chr. naar Griekenland kwamen, keerden in oktober terug naar hun bases.

De lastige Middellandse Zeeën

Ondertussen schiep het vaarseizoen wel een probleem, want allerlei producten konden dus niet meer in de zomer worden vervoerd. Als het zout was gewonnen, moest het een winter lang worden opgeslagen vóór het van producent naar consument kon worden gevaren. Idemdito de geplukte olijven, de eerste wijn en de bereide wol. Zoals ik al eerder schreef: weinig gebieden maken het mensen zo lastig en sporen ze méér aan tot het ontwikkelen van werktuigen, gedrag en kennis. Deze situatie bleef bestaan tot de uitvinding van het stoomschip: in 1870 was het mogelijk om in vier dagen van Marseille naar Suez te varen (zie ook onder Fogg, Phileas).

Moeilijk als de zeevaart was, ze was nog altijd verre te verkiezen boven reizen over het land. Het transport van een bepaalde lading over land was zeventien keer zo kostbaar als dat over zee; was er een rivier, dan was het transport zevenmaal zo duur. De voor-westerse cultuur was dus vooral de levenswijze van de havensteden. Ik heb me weleens afgevraagd hoe het moet zijn geweest voor de Griekse zeelieden die de Zwarte Zee bevoeren: een zee zonder eilanden, met alleen havens aan de buitenrand.

Natuurlijk waren er, naast de eilanden en de landstreken langs de zee, ook agrarische gebieden en nomadische regio’s, maar de culturele dynamiek zat eeuwenlang vooral in de havens. Ik rond af met een aan Hemingway toegeschreven uitspraak, die hij weliswaar nooit heeft gedaan maar die de situatie in de voorwesterse wereld mooi samenvat: everything away from the sea is province.

[In de reeks over de voor-westerse geschiedenis behandel ik de tijd vóór het concept van het “Westen” bestond en de factoren die vóór de evenementiële geschiedenis komen. Een overzicht is hier.]

𝗞𝗮𝗻𝗼𝗻 𝗼𝗽 𝗡𝗲𝗱𝗲𝗿𝗹𝗮𝗻𝗱𝘀 𝗺𝗮𝗿𝗶𝗻𝗲𝘀𝗰𝗵𝗶𝗽 𝗻𝗮𝗮𝗿 𝗠𝗶𝗱𝗱𝗲𝗹𝗹𝗮𝗻𝗱𝘀𝗲 𝗭𝗲𝗲 𝘄𝗲𝗿𝗸𝘁 𝗻𝗶𝗲𝘁

Het kanon op het marineschip Zr. Ms. Evertsen dat onderweg is naar de Middellandse Zee om Cyprus en het NAVO-grondgebied te beschermen tegen Iraanse raketten en drones, is niet klaar voor gebruik. Dat schrijft minister van Defensie Dilan Yeşilgöz aan de Tweede Kamer naar aanleiding van...

https://www.rtl.nl/nieuws/politiek/artikel/5577393/kanon-werkt-niet-op-nederlands-marineschip-naar-middellandse-zee

#Kanon #Marineschip #MiddellandseZee

𝗥𝘂𝗶𝗺𝗲 𝗞𝗮𝗺𝗲𝗿𝗺𝗲𝗲𝗿𝗱𝗲𝗿𝗵𝗲𝗶𝗱 𝗸𝗮𝗻 𝗹𝗲𝘃𝗲𝗻 𝗺𝗲𝘁 𝗶𝗻𝘇𝗲𝘁 𝗺𝗮𝗿𝗶𝗻𝗲𝘀𝗰𝗵𝗶𝗽 𝗘𝘃𝗲𝗿𝘁𝘀𝗲𝗻 𝗶𝗻 𝗠𝗶𝗱𝗱𝗲𝗹𝗹𝗮𝗻𝗱𝘀𝗲 𝗭𝗲𝗲

Een grote meerderheid van de Tweede Kamer steunt het besluit van het kabinet om het marineschip Zr. Ms. Evertsen naar het oosten van de Middellandse Zee te sturen voor een defensieve missie om Cyprus en NAVO-bondgenoten te beschermen. Dat bleek tijdens...

https://www.rtl.nl/nieuws/politiek/artikel/5576905/ruime-meerderheid-kamer-kan-leven-met-inzet-marineschip-evertsen

#Kamermeerderheid #marineschip #MiddellandseZee

Voor-westerse geschiedenis (7) het “image of limited good”

Toen ik deze reeks “voor-westers” doopte, was dat enerzijds om aan te geven dat het gaat over een wereld die er was vóórdat het idee van West-Europa ontstond en anderzijds omdat ik het heb over iets wat voorafgaat aan de historische gebeurtenissen – noem het de voorwaarden, de factoren of de omstandigheden die het menselijk handelen beperken en beïnvloeden. Er is nog een derde reden om de periode af te bakenen van de algemene geschiedenis van de westerse wereld: het energiebeheer. Simpel geformuleerd was vrijwel alle energie in de voor-westerse wereld te herleiden tot voedsel. En dat is hoogst problematisch.

Onoverkomelijke grenzen

Neem het geval van de boer die meer wil produceren, dus meer land moet bewerken en dus meer zal moeten ploegen. Dat vergt extra energie en die energie zal de boer moeten halen uit zijn voedsel. Hij zou die beperking kunnen oplossen door een rund of dromedaris voor de ploeg te spannen, maar ook dat dier zal eten. Een aanzienlijk deel van wat méér geproduceerd zou kunnen worden, verdwijnt dus in het arbeidsproces.

Een andere oplossing zou kunnen bestaan aan het vergroten van de opbrengst door het land vruchtbaarder te maken – maar daarvoor is extra mest noodzakelijk en om die te produceren is een extra dier nodig, dat de extra oogst weer opeet. De duiventil, zo handig om aan guano te komen, was in de Parthische tijd al bekend in Iran en de oudste nog functionerende tillen zijn te vinden in hetzelfde land. In westelijkere gebieden werd deze toepassing van de duif pas later bekend.

Heel erg veel soelaas bood guano bovendien niet. In de voorindustriële samenleving waren eigenlijk altijd onoverkomelijke grenzen aan de productie. De werkelijke oplossing is overschakelen naar een product dat in verhouding tot de geïnvesteerde arbeid meer voedingsstoffen levert: van vlees schakel je dus over naar graan.

De grote omslag kwam toen Europa de beschikking kreeg over aardappelen en definitief de grenzen overschreed die aan de productie waren gesteld. Voortaan waren er minder mensen nodig in de landbouw, en die stroomden uiteindelijk naar de werkplaatsen, waar de productie kon worden verhoogd. Koppeling van de machines aan watermolens, windmolens en stoommachines maakte de productie voorgoed onafhankelijk van voedsel. De westerse cultuur onderscheidt zich dus van de voor-westerse cultuur door aardappelen; ik schrijf dit zonder ironie.

Het harde leven

Tot de komst van de aardappel was het leven, zoals elke docent in elk oudheidkundig vak elk jaar elke groep eerstejaars weer voorhoudt, vooral overleven. De basis van het dieet bestond in alle regio’s uit graanproducten, en werd aangevuld door een variatie van groente, vruchten en vruchtensap (waaronder wijn). Daaraan konden de mensen olijven of dadels toevoegen, maar niet veel meer.

Vlees was een zeldzaam voorrecht omdat de weide waar een rund liep, niet gebruikt kon worden om graan te produceren. Varkens hadden minder ruimte nodig, maar deze dieren aten afval, zodat de kans levensgroot was dat je er een lintworm aan overhield; de enorme hoeveelheid amuletten tegen maagkrampen die ooit werd tentoongesteld in het Römisch-Germanisches Museum in Keulen, sprak boekdelen. Trouwens, de toenmalige varkens boden minder vlees dan de huidige. Het zegt iets dat het feestmaal op Bruegels schilderij De Boerenbruiloft bestaat uit pap en brood, niet uit vlees. Dat was echt iets voor de absolute elite en wie daar niet bij behoorde, leefde een hard leven, waarin alles draaide om de agrarische jaarcyclus en alles was ingeperkt door onoverkomelijke grenzen.

Nou ja, bijna onoverkomelijk. Met gewaswisseling en specialisatie viel wel enige productiewinst te bereiken – maar dit was voorbehouden aan degenen die de investeringen konden doen, en dat was eigenlijk alleen de absolute elite. Voor de meeste mensen bleven de grenzen bestaan.

Limited good

De onoverkomelijkheid van de productiegrenzen vormt een belangrijk punt. Waar wij gewend zijn aan economische groei (en dus vooruitgang ofwel de mogelijkheid nieuwe morele keuzes te maken), zag men destijds vooral de onmogelijkheid tot ontwikkeling. Alles wat goed was – voedsel, bezit, vrijheid, eer – was beperkt en als de een meer kreeg, kreeg de ander minder. Het antieke en middeleeuwse leven werd, in moderne termen, voorgesteld als een zero-sum-game. En die interpretatie van de werkelijkheid was niet onjuist.

Deze opvatting, die bekendstaat als het “image of limited good”, werd dan ook universeel gedeeld. Bisschop Ambrosius wierp degenen die meenden iets verdienstelijks te hebben gedaan door aalmoezen te geven, voor de voeten dat ze de armen slechts hadden teruggegeven wat al van hen was, aangezien de aarde aan iedereen was geschonken en de rijken zich van alle bezittingen een onevenredig deel hadden toegeëigend.

Het “image of limited good” verklaart tal van verschijnselen uit de antieke samenleving, zoals de meedogenloze concurrentie tussen politici van de Romeinse Republiek: als de ene senator meer eer en prestige had, ging dat ten koste van de eer en het prestige van de andere senatoren. Maar het voornaamste gevolg was dat de voor-westerse samenleving zich keerde tegen sociale verandering: als die een verbetering zou zijn, zouden sommige mensen daarvan meer vruchten plukken dan andere, en dus keek men vol wantrouwen naar elke verandering. En daarmee is het “image of limited good” zowel het logische gevolg als een oorzaak van de stagnatie van de voor-westerse wereld.

[In de reeks over de voor-westerse geschiedenis behandel ik de tijd vóór het concept van het “Westen” bestond en de factoren die vóór de evenementiële geschiedenis komen. Een overzicht is hier.]

𝗞𝗮𝗯𝗶𝗻𝗲𝘁 𝗼𝘃𝗲𝗿𝘄𝗲𝗲𝗴𝘁 𝗺𝗮𝗿𝗶𝗻𝗲𝘀𝗰𝗵𝗶𝗽 𝗻𝗮𝗮𝗿 𝗠𝗶𝗱𝗱𝗲𝗹𝗹𝗮𝗻𝗱𝘀𝗲 𝗭𝗲𝗲 𝘁𝗲 𝘀𝘁𝘂𝗿𝗲𝗻

Het kabinet overweegt een marineschip naar de Middellandse Zee te sturen. Frankrijk heeft daarom gevraagd, schrijven minister Tom Berendsen (Buitenlandse Zaken, CDA) en Dilan Yeşilgöz (Defensie, VVD) in een brief aan de Tweede Kamer.

https://www.rtl.nl/nieuws/politiek/artikel/5574165/kabinet-overweegt-marineschip-naar-middellandse-zee-te-sturen

#Kabinet #Marineschip #MiddellandseZee

Voor-westerse geschiedenis (6) herders

Wie door het Midden-Oosten reist, stuit vroeg of laat onvermijdelijk op herders die hun kuddes verplaatsen van de zomer- naar de winterweiden en terug. Ze trekken daar wat meer de aandacht dan in Griekenland of Italië, hoewel ook daar nog altijd herders zijn die met geiten en runderen heen en weer trekken. In Spanje zijn de cañadas, de wegen waarlangs herders hun kuddes verweidden, niet meer wat ze zijn geweest, en dat geldt ook voor de drailles uit het zuiden van Frankrijk, maar de aloude levenswijze is niet verdwenen. Ik zag vorige maand ergens bij Murcia nog een verkeersbord dat automobilisten attendeerde op grote kuddes.

Ook in onze eigen contreien benutten boeren nog altijd winter- en zomerweides. Ik herinner me uit mijn Veluwse jeugd dat de koeien met vrachtwagens naar Friesland gingen. De winter- en zomerweiden hoeven overigens niet zo ver uit elkaar te liggen: in Zwitserland bestaat Almwirtschaft, waarbij de kuddes van het dal naar – je raadt het nooit – de alm worden verplaatst. En weer terug natuurlijk. Het moge duidelijk zijn: veeteelt beperkt zich niet tot ’n grasveldje met wat prikkeldraad erom.

De marginale herder

Het verplaatsen van kuddes is iets van alle tijden, maar oudheidkundigen hebben er lange tijd onvoldoende aandacht aan besteed. De jargonterm is transhumance, maar u mag ook gewoon verweiding zeggen. De betrekkelijk geringe belangstelling hangt ermee samen dat de echte herder – in tegenstelling tot de geïdealiseerde herder van de poëzie – vrijwel afwezig is in de antieke literatuur en bovendien archeologisch vrijwel niet is te vinden. De seizoensmigratie tussen de Scheldevallei en Drenthe is bijvoorbeeld bekend uit één terloopse vermelding in een laatantieke bron plus wat eenvoudig, in België opgegraven aardewerk, vervaardigd van Hunzeklei. Maar het documenteert de permanente onderstroom van kuddes, mensen en ideeën die er altijd is geweest.

Herders waren marginaal. Niet alleen omdat ze voor oudheidkundigen slecht zichtbaar zijn, maar ook omdat ze leefden in de marge van de oude wereld. Zelfs als ze hun kudden niet verplaatsten tussen zomer- en winterweiden, leefden ze ver buiten het dorp, op de braakliggende gronden en verder, op de heide of in de bergen. Ze leefden met hun trouwe honden in een deel van de wereld waar beren, leeuwen, zwijnen en andere wilde dieren voorkwamen – dieren die ze overigens succesvol bestreden. Ter illustratie noem  ik verhalen als dat van Herakles en de Nemeïsche Leeuw of dat van de Kalydonische Jacht.

Levend op de marginale gronden buiten de steden en dorpen, waren de herders ook sociaal marginaal. In het antieke wereldbeeld golden de stedelingen en de akkerbouwers als beschaafd en golden de zwervende veetelers als barbaars. Erger dan dat: omdat herders – als ze dorpelingen waren – de nacht niet thuis doorbrachten, konden ze hun echtgenotes en dochters niet beschermen en waren ze eerloos (net als karavaandrijvers en zeelieden). Herders golden zelfs als dieven, omdat ze hun kuddes weleens leidden over andermans land. Vanuit dit perspectief bezien had Kaïn gelijk toen hij Abel de kop insloeg. Ook Kaïns straf is gepast: God veroordeelt hem tot het zwerversbestaan waar elke landbouwer van gruwde.

Seizoensmigratie en nomadisme

De herder mocht dan wel bij zijn kudde leven aan de marge van de gemeenschap, dorpelingen en stedelingen hadden zijn producten nodig: zuivel, wol, vlees, huiden. Omgekeerd kon de herder niet zonder brood, linnen, keramiek, wijn of muntgeld. De met het seizoen migrerende herder en de sedentaire akkerbouwer hadden dus complementaire levenswijzen. Feitelijk is er arbeidsdeling.

Dat geldt overigens niet voor alle migraties. De zojuist beschreven levenswijze is vooral goed gedocumenteerd aan de west-, noord, en oostzijde van de voor-westerse wereld, waar, zoals gezegd, bergen het landschap domineren. Aan de zuidelijke kant, waar het land meer open en, zoals gezegd, door de dominante winden heel erg droog is, bestaat een andere vorm van seizoensmigratie, waarbij geen arbeidsdeling bestaat en de hele samenleving heen en weer beweegt. Dat is nomadisme: mannen, vrouwen, kinderen, dromedarissen en kuddes bewegen dan over veel grotere afstanden. Nomadisme bestond en bestaat verder in Centraal-Eurazië, waar mensen nog steeds leven in yurts.

De Franse historicus Fernand Braudel, wiens boek La Méditerranée me op weg helpt bij deze reeks, benadrukte dat het nomadisme dat we aantreffen tussen het Egyptische Alexandrië en het Tunesische Sfax, en dus ook in Centraal-Eurazië, een heel andere leefwijze is dan de verweiding uit Europa en Voor-Azië. Evengoed is het een oeroude levenswijze, die belangrijk is omdat niet alleen kuddes en mensen zich verplaatsten, maar ook ideeën. Oudheidkundigen houden inmiddels veel serieuzer dan vroeger rekening met denkbeelden die zijn gedocumenteerd in andere regio’s dan de door hen bestudeerde regio – dat is wat op het spel staat in de DNA-revolutie.

[Een overzicht van de blogjes in deze reeks groeit hier.]

In september organiseer ik een reis Algerije en waarom die de moeite waard is leest u hier. Deze blog kunt u ook volgen via een Whatsapp-kanaal.

Voor-westerse geschiedenis (5) de eerste boeren

Akkerbouw lijkt zo logisch maar was dat in de voor-westerse wereld allerminst. Ik wees er al op dat het landschap in het Midden-Oosten en rond de Middellandse Zee weliswaar heel gevarieerd is maar zelden gastvrij. In een ander blogje vertelde ik dat de regens vallen op het verkeerde moment. Waar bergen zijn – en waar was dat eigenlijk niet? – is weinig ruimte voor akkerbouw. De rivier- en kustvlakten zijn doorgaans klein, als ze niet onleefbaar waren door de eeuwenlang alom aanwezige malaria. Het is logisch dat de akkerbouw doorbrak op de grote vlakte van Mesopotamië, al is dat, zoals we nog zullen zien, niet waar deze activiteit is ontstaan.

De rivieren waren namelijk bepaald niet behulpzaam voor de eerste boeren. De Eufraat en Tigris, gevoed door de in het voorjaar smeltende sneeuw van Armenië, traden namelijk buiten hun oevers op het moment waarop de gewassen ontkiemden. Dat dwong de akkerbouwers in deze regio om dammen, dijken en cisternen te bouwen. De extra inspanning gold blijkbaar als een acceptabele prijs om te betalen voor het jaarlijks afgezette laagje vruchtbare klei, de aanwezigheid van vis en de mogelijkheid van eenvoudig transport.

Maar rivieren waren wispelturig. Voor wie mocht denken dat overstromingen iets uit de diepe, diepe Oudheid zijn: tot het koninkrijk Italië in dijken en kanalen investeerde, kon de Tiber verwoestend huishouden in een stad als Rome. Onze eigen Waal kon ook levensgevaarlijk zijn. Uit mijn jeugd in Beneden-Leeuwen herinner ik me het monumentje dat de watersnood van 1855 gedacht.

Het ontstaan van de landbouw

Akkerbouw en veeteelt zijn ontstaan in het Nabije Oosten. Johan Hendriks typeert het proces elegant als hij in Dageraad (2025) schrijft dat “planten en daartoe geschikte dieren ondergeschikt werden gemaakt aan de wil van de mens”. Het omgekeerde is ook waar: het graan en het vee hebben de mens gedomesticeerd, want die moest zijn leven aanpassen aan de eisen van de landbouw.

De beroemde archeoloog Gordon Childe meende dat de landbouw vrij snel was ontstaan en introduceerde daarvoor de term “Neolithische Revolutie”, maar het Iraq-Jarmo-project toonde aan dat akkerbouw, veeteelt, vaste woonplaatsen en keramiek zijn ontstaan in de loop van enkele millennia. Het ging bovendien niet overal op dezelfde manier. In het Nabije Oosten zijn vier fases te onderscheiden, die samen bekendstaan als PPN, het Pre-Pottery Neolithic, en zijn gedocumenteerd op diverse plekken.

• Vanaf 12.500 v.Chr.: Zwervende groepen in de Zagros en Taurus beginnen graanhalmen te verzamelen en op wrijfstenen te bewerken (oudste voorbeeld: Ohala in Israël, 19.000 v.Chr.)
• 9700-8500 v.Chr.: beginnende teelt van emmertarwe in de Levant, eenkoorn in de Taurus en gerst in de Zagros; opslag; tijdelijke hutten
• 8500-6800 v.Chr.: feitelijke domesticatie van graan en vee; permanente hutten; ontstaan privébezit (?); grotere nederzettingen
• 6800-6200 v.Chr.: beter aardewerk; verspreiding van de nieuwe levenswijze door middel van migratie

Anders gezegd: in het Nabije Oosten werden jagers/verzamelaars eerst sedentair en vervolgens boer. Elders verliep het anders. In Egypte werd men eerst akkerbouwer en pas daarna sedentair (“a-sedentaire landbouw” in jargon). In alle gevallen waren de gevolgen ingrijpend. Het privébezit ontstond, en vervolgens zijn er aanwijzingen voor exploitatie, strijd, machtsuitoefening en oorlog. Dat laatste blijkt niet alleen uit verminkte skeletten maar ook uit het ontstaan van (archeologisch goed herkenbare) nederzettingen met stadsmuren.

Verspreiding

Toen de akkerbouw er eenmaal was, begon ze zich te verspreiden. Eerst naar Mesopotamië waar, zoals gezegd, de garantie van een jaarlijks laagje vruchtbare klei en de aanwezigheid van vis en transportmogelijkheden de extra werkzaamheden royaal compenseerden. In Griekenland, met zijn kleine vlaktes en dito bergbeekjes, was het zoet water een probleem. De mythe van de Danaïden, die eindeloos water sleepten, is illustratief. Egypte was een laatkomer, maar had het daarna goed getroffen met de Nijl, die de vruchtbare kleilaag tenminste afzette op het juiste moment.

Rond het midden van het zevende millennium v.Chr. had de nieuwe levenswijze de Balkan bereikt en rond 5000 v.Chr. stonden er al boerderijen aan de Oceaankust. In onze contreien namen de mensen van de Swifterbantcultuur, die leefden benoorden de grote rivieren, rond 4500 v.Chr. de landbouw over van de mensen van de Bandkeramiek, die leefden in Limburg. Rond 3500 v.Chr. waren er ook landbouwers op de Britse eilanden.

Maar zoals gezegd: de boeren pasten hun levenswijze aan aan de cyclus van de landbouw en de eisen van hun vee. Weliswaar konden landbouwers meer monden voeden, het leven was moeilijker. Het is geen toeval dat elke agrarische samenlevingen utopieën kent over een Land van Cocagne waar de gebraden duiven je in de mond vliegen. Daarover meer in een volgend blogje.

[In de reeks over de voor-westerse geschiedenis behandel ik de tijd vóór het concept van het “Westen” bestond en de factoren die vóór de evenementiële geschiedenis komen. Een overzicht is hier.]

Voor-westerse geschiedenis (4) flora

De bovenstaande olijfboom stond een kwart eeuw geleden in Agrigento op Sicilië. Vermoedelijk staat ’ie er nog, want olijfbomen zijn taai. Net als steeneiken, johannesbroodbomen, Aleppo-dennen, acacia’s, ceders, vijgenbomen en andere oer-Mediterrane gewassen. Ze weten zich op harde grond te wortelen en kunnen tegen een stootje. Dat geldt ook voor de palmboom, die oorspronkelijk wat oostelijker groeide, in de eeuwen vóór het begin van onze jaartelling naar het westen oprukte en in de eerste eeuw v.Chr. nog voldoende zeldzaam was om het opschieten van zo’n boom te beschouwen als een voorteken – ik blogde daar al eens over. In de Arabische tijd werd de palmteelt echt serieus groot en de palmboomgaard van het Spaanse stadje Elche, in het westen van de oude wereld, geldt als werelderfgoed.

Van oost naar west

De dadelpalm representeert, om zo te zeggen, de grote flora-beweging in de oude wereld: oosterse gewassen kwamen naar het westen. Westwaarts kwam ook de bananenpalm, die in de zesde eeuw v.Chr. vanuit het Verre Oosten de Indusvallei bereikte en daarvandaan verder naar het westen reisde. De sinaasappelboom en de kersenboom kwamen al langer voor het Nabije Oosten en bereikten eveneens de Mediterrane wereld. Van de laatstgenoemde boom is dankzij Plinius de Oudere bekend dat de Romeinse generaal Lucullus hem rond 70 v.Chr. aantrof in Anatolië en meenam naar Italië, waarna andere Romeinen de kersenboom overbrachten naar Gallië. Net als de wijnrank overigens; de Moezelwijn is een Romeinse innovatie. De Perzen brachten als eersten suikerriet vanuit de Indusvallei naar Khuzestan (volksetymologie: “suikerland”), de hellenistische vorsten exporteerden de plant verder naar het westen, al werd het pas echt wat in de Late Oudheid. Idemdito katoen.

De beweging van oost naar west mag dan de historische verschillen in de vegetatie bepalen, het kon niet anders dan dat in het verbrokkelde land rond de oude wereldzee regionale verschillen waren. Palmgaarden zijn vanouds te vinden bij de steppen in het verre zuiden, en dat is (uitzonderingen als Elche daargelaten) zo gebleven, terwijl olijfgaarden juist voorkwamen aan de noordkant van de Middellandse Zee. Uiteraard zijn er uitzonderingen: de soldaten van Alexander de Grote juichten toen ze, na de terugtocht vanaf de Indus, in Kerman weer olijfbomen zagen.

De voor-westerse wereld is ondenkbaar zonder de olijf en de palm, en ook zonder de diverse soorten graan en de wijnrank. Ze zijn er feitelijk altijd geweest, en in allerlei soorten, al heb ik weleens gelezen dat de druif pas in de Late Bronstijd of de IJzertijd naar Griekenland is gekomen, en dat dit werd weerspiegeld in verhalen dat de god Dionysos van oost naar west kwam. Maar volgens mij is dat een verouderde theorie.

Importen

De pointe van dit blogje is dat de vegetatie die wij gewend zijn te zien op vakantie in Italië, Griekenland, Turkije of een land in het Midden-Oosten, niet die is van de Oudheid. De Spaanse tortilla waarvan ik momenteel geniet, is gemaakt van aardappelen, en die komen oorspronkelijk uit de Caraïben, net als de cacao en de maïs. Uw Griekse choriatiki en uw Napolitaanse pizza veronderstellen tomaten, en de tomatl is afkomstig uit Mexico. De rijst waarmee men in de Arabische wereld tomaten vult, was bekend in de hellenistische wereld, vermoedelijk geïmporteerd vanuit India. Daar komt ook het voornaamste ingrediënt vandaan van de oosterse auberginesalades. Peper en andere specerijen, ten slotte, waren in de Oudheid bekend, maar erg zeldzaam. Kortom: wat wij kennen als de Mediterrane keuken, heeft weinig te maken met het eten uit de Oudheid of Middeleeuwen.

De cactussen die we nu zien, komen uit Amerika, de eucalyptus komt uit Australië, de cipres komt uit Perzië. En dat laatste verbaast me altijd weer, want ik kan me Italië niet voorstellen zonder cipressen.

Taaiheid

Maar nog even terug naar de taaiheid die is verondersteld bij de flora van het Nabije Oosten en de Méditerranée. De gewassen zijn vaak laag en hebben vaak de takken dicht op elkaar – het zijn meer struikgewassen, het is vaak kreupelhout – omdat de bladeren daardoor in elkaars schaduw liggen; ook zijn de bladeren wat aan de kleine kant. Op die manier kunnen ze het vochtverlies in de warmte minimaliseren. Als de bladeren toch groot zijn, zoals bij de palm, zijn ze om dezelfde reden wat leerachtig. Zoals ik al eerder schreef was de voor-westerse wereld eigenlijk niet zo heel vriendelijk, noch voor mensen, noch voor de vegetatie.

Eigenlijk zou ik het ook nog over bloemen moeten hebben, maar ik vind het wel mooi geweest voor vandaag.

[In de reeks over de voor-westerse geschiedenis behandel ik de tijd vóór het concept van het “Westen” bestond en de factoren die vóór de evenementiële geschiedenis komen. Een overzicht is hier.]

Hekataios van Milete

Op deze blog is vaak genoeg gesproken over Herodotos van Halikarnassos, de vijfde-eeuwse Griekse onderzoeker die geldt als pater historiae, wat we het beste kunnen vertalen als “vader van de onderzoeksjournalistiek”. Hij was bepaald niet de eerste geschiedschrijver: de auteur van het Deuteronomistisch Geschiedwerk heeft dezelfde visie op historische causaliteit en was Herodotos anderhalve eeuw voor. Ook in het Griekse taalgebied was Herodotos niet de eerste: tot zijn voorgangers behoorde Hekataios van Milete, die net als Herodotos onderzoek deed naar het verleden en naar topografie, en die tevens een wereldkaart ontwierp. U moet hem plaatsen in de tweede helft van de zesde eeuw v.Chr., met een sterfjaar na 499.

Een nieuwe tijd

De zesde eeuw v.Chr. was voor de oude Griekse elite een soort fin de siècle. De diverse steden waren altijd door aristocraten bestuurd geweest, maar inmiddels hadden kooplieden de grenzen van de bekende wereld verlegd, veel geld verdiend en invloed gekregen op het bestuur. In tegenstelling tot de aristocraten, die de Homerische helden als hun voorouders hadden opgeëist, hadden de nouveaux riches niet zo’n claim op legitimiteit.

Zij hadden andere, nieuwe ideeën. Die waren niet gebaseerd op een oude traditie, maar op rationeel denken en empirisme. Vroege filosofen als de Milesiërs Thales, Anaximandros en Anaximenes en de Efesiër Herakleitos waren weliswaar niet helemaal origineel in hun denkbeelden – sommige ideeën hebben Babylonische parallellen – maar hun kritische houding was voor de Griekse wereld nieuw. Dit was de intellectuele wereld van Hekataios.

Biografie

Hekataios moet rond 550 v.Chr. in Milete zijn geboren, kort voordat de Perzische koning Cyrus de Grote het Lydische Rijk en de bijbehorende Griekse havensteden veroverde. Eeuwen later schreef de Griekse geograaf Strabon dat Hekataios een student was geweest van Anaximandros. Dat is chronologisch gezien vrijwel onmogelijk, maar van de andere kant: de filosoof lijkt Hekataios’ ideeën over het ontstaan van het universum en de vorm van de wereld te hebben beïnvloed.

We weten verder nauwelijks iets over Hekataios’ leven, hoewel hij een bezoek lijkt te hebben gebracht aan Egypte. Misschien kwam hij mee met de Perzische koning Kambyses, die in 525 het aloude land van de Nijl veroverde.

Herodotos vertelt dat Hekataios de omvang en macht van het Perzische Rijk had begrepen en in 499 zijn landgenoten adviseerde niet in opstand te komen tegen koning Darius I de Grote. Ze luisterden niet. De Ionische Opstand, zoals de revolte van de Griekse steden in het Perzische Rijk wordt genoemd, liep uit op een nederlaag en in 495 of 494 werd Milete verwoest.

Een heel late traditie, te vinden bij Diodoros van Sicilië, wil dat Hekataios namens de Milesiërs onderhandelde met de Perzen, en zowaar een gunstige behandeling wist te verwerven. Misschien is het waar, en dan was Hekataios in 495 nog in leven. Misschien is het niet waar en dan weten we op z’n best dat hij in 499 nog in leven was. Voor de beoordeling van zijn werk maakt het weinig uit.

Geografie

Hekataios’ bekendste werk is zijn wereldkaart, die weer was gebaseerd op een ontwerp van Anaximandros. Herodotos geeft een beschrijving:

Ik kan mijn lachen niet houden omdat van al die wereldkaartenmakers nog niemand erin is geslaagd een redelijke beschrijving te geven. Ze tekenen een Oceaan rondom een wereldschijf die met behulp van een passer als een cirkel is getrokken, en bij hen is Azië net zo groot als Europa.noot Herodotos, Historiën 4.36.

Hoewel Herodotos zijn voorganger niet expliciet noemt, zijn de meeste classici het erover eens dat hij zijn voorganger uitlacht – en niet ten onrechte, want Herodotos’ eigen wereldkaart is beter. Hekataios verdeelde de wereld in drieën (Europa, Azië, Afrika), die werden gescheiden door de Middellandse Zee, de Rode Zee en de Zwarte Zee. Tegelijkertijd bestond de wereld uit vier kwadranten: West-Afrika werd door de Nijl gescheiden van Oost-Afrika en het Nabije Oosten; het Nabije Oosten werd door de Zwarte Zee gescheiden van Europa; en Europa is in een oostelijke en westelijke helft verdeeld door de rivier de Don. Er zijn meer aanwijzingen dat de kaart van Hekataios extreem schematisch was; het was Hekataios’ voornaamste verdienste dat hij de relatieve posities begreep van de werelddelen.

De kaart hoorde bij Hekataios’ Beschrijving van de aarde. In twee boeken, gewijd aan enerzijds Europa en anderzijds Voor-Azië en de Maghreb, beschreef hij de kusten van de Middellandse Zee. Soms verliet Hekataios de kust en ging hij stroomopwaarts langs deze of gene rivier. De overgebleven fragmenten – het zijn er ruim 300 – laten zien dat hij een sobere schrijfstijl had en dat hij steden, afstanden, rivieren, bergen, volken en grenzen vermeldde. Gewoontes, dieren, planten, landschappen, mythologie en stichtingssagen kwamen eveneens aan bod, maar er zijn geen aanwijzingen dat hij ook historische informatie gaf.

Het tweede boek bevatte een verwijzing naar Melitta in het westen van Marokko. Deze verwijzing is uiterst belangrijk, omdat ze bewijst dat Hekataios toegang had tot het reisverslag van Hanno de Zeevaarder, die in de zesde eeuw v.Chr. de westkust van Afrika verkende. Helaas hebben we geen idee van Hekataios’ andere bronnen.

Het langste citaat is een door Herodotos geplagieerde tekst over Egyptische dieren (nijlpaard, krokodil, feniks). Helaas suggereert de beschrijving van het nijlpaard niet bepaald dat Hekataios dit dier werkelijk heeft gezien, want er klopt weinig van. Een ander verhaal dat Herodotos overschreef is een zeer schematische beschrijving van de Sahara.

Geschiedschrijver

Hekataios publiceerde ook de Genealogieën, een overzicht van de stamboom van de diverse Griekse helden. Ongeveer veertig fragmenten hebben het overleefd. De eerste lijn is beroemd geworden:

Hekataios van Milete zegt: Ik schrijf op wat ik denk dat waar is, want de verhalen van de Grieken zijn naar mijn mening belachelijk en talrijk.

Zelf probeerde hij de onafhankelijk van elkaar doorgegeven en elkaar regelmatig tegensprekende (en daarom belachelijke) verhalen van zijn landgenoten te systematiseren. Daartoe ontwierp hij een chronologisch systeem, waarin zowel de goden als de helden van weleer waren opgenomen. Het was niet de eerste poging om Griekse mythen en sagen te systematiseren, maar het was wel een van de invloedrijkste. De meeste latere geleerden, te beginnen met Herodotos, accepteerden de chronologie van Hekataios.

Wij kunnen denken dat Hekataios kritisch nadacht over verhalen die zó fantasierijk waren dat er eigenlijk geen reden was om er kritisch over na te denken. Het verre Griekse verleden ligt voorgoed verborgen in de mist der tijden. Van de andere kant: Hekataios van Milete was een van de eersten die de sagen niet voor zoete koek slikte en kritisch nadacht over het verleden. Hij was niet de vader van welk historisch of journalistiek specialisme ook, maar wel een van de reuzen op wier schouders de latere geschiedvorsers stonden.

Deze blog kunt u ook volgen via een Whatsapp-kanaal. In september organiseer ik een reis Algerije en waarom die de moeite waard is leest u hier.

Zelfde tijdvak

Voor-westerse geschiedenis (1): inleiding

Deze blog groeit vooral door vragen die mensen stellen (zoals) en door reeksen die ik zelf leuk vind (zoals). Niet zelden merk ik echter dat ik achtergrondinformatie nodig heb, en daarom zijn er ook de wat encyclopedieachtige stukjes over deze of gene vorst, landstreek of gebeurtenis. Als ik bijvoorbeeld al een stukje over de Nijl heb, kan ik een blogje over Aristoteles’ theorie over de overstroming daarin verankeren. Maar ook zulke stukjes zou ik willen verankeren, namelijk in algemene informatie over de toenmalige wereld.

Braudel

Al sinds ik mijn reeks over het handboek oude geschiedenis schreef, zoek ik een vorm om ook die achtergrondinformatie te geven. En onlangs – ik stond op het vliegveld van Parijs – wist ik ineens hoe ik het moest aanpakken: ik zou me laten inspireren door Fernand Braudel.

Fernand Braudel (1902-1985) is een welhaast legendarische Franse historicus, die wel voor eeuwig zal worden herinnerd omdat hij de historische processen verdeelde in gebeurtenissen (“evenementen”), processen van de middellange duur en de voor de betrokkenen nauwelijks herkenbare longue durée. Die drieslag is echter niet waaraan ik moest denken. Het gaat me om zijn boek La Méditerranée (1977).

Algemene geschiedenis

De Mediterrane wereld, met ruim een dozijn zeeën (meervoud), een slordige 6000 eilanden en tal van bergketens, was Braudels grote liefde en in La Méditerranée bood hij een algemene geschiedenis in twaalf hoofdstukken. De helft daarvan schreef hij zelf, terwijl de andere zes hoofdstukken werden geschreven door specialisten. Het is een prettig en toegankelijk boek, dat alle gebieden met evenveel aandacht en liefde beschrijft. Er is geen gebied dat extra nadruk krijgt.

Dit betekent ook dat bij Braudel de Grieken, op wie in de negentiende eeuw nogal wat innovaties zijn geprojecteerd, wat minder op de voorgrond staan. De ingrijpendste innovaties (zoals het ontstaan van de akkerbouw, interregionale handel en de stedelijke levenswijze) stammen immers uit Mesopotamië. Met deze keuze nam het team-Braudel geen uitzonderlijke positie in: wereldgeschiedenis brak als genre door in de jaren zeventig en auteurs als Martin West en Walter Burkert presenteerden archaïsch Griekenland als een appendix van de oud-Oosterse beschaving.

De decentralisatie van Griekenland in La Méditerranée neemt niet weg dat de Grieken ook wat nieuwe dingen wél hebben bedacht, zoals het gevoel voor het tragische, de hoplietenoorlog en de filosofie. Rome verspreidde de klassieke cultuur over een groot deel van de wereld en de Arabieren formuleerden daarvoor een alternatief; West-Europa is in de Volle Middeleeuwen geboren uit een fusie van eerdere culturen. We zouden de Oudheid en Vroege Middeleeuwen daarom eigenlijk “voor-westerse geschiedenis” moeten noemen.

Voor-westerse geschiedenis

Zo doop ik dan ook deze reeks, bedoeld om achtergrondinformatie te verstrekken bij andere achtergrondinformatie. Ik heb voor dat neologisme twee redenen. De eerste is dus dat ik wil aangeven dat het gaat over de tijd vóór er een West-Europees zelfbeeld was. De andere reden is dat het me gaat om de factoren die causaal voorafgaan aan de historische gebeurtenissen. Zeg maar wat de Duitse historicus Johann Gustav Droysen de Bedingungen noemde die noodzakelijk waren om de pragmata te begrijpen.

Wat lette me, bedacht ik daar op het vliegveld, om de bundel van Braudel als leidraad te nemen bij een reeks blogjes over algemene thema’s? Ik laat de passages over het wat recentere verleden achterwege maar ik neem het Nabije Oosten en de Lage Landen erbij, want de oude wereld was groter dan Braudels Méditerranée. Ik heb bovendien nog wat andere boeken erbij genomen en ik heb, als ik op reis was, ook zelf weleens iets gezien.

Voilà dus: een reeks over de voor-westerse geschiedenis. Zo meteen een blogje over het landschap. In januari blog ik dan nog over het klimaat en de vegetatie. Op nu nog onbekende momenten komen dan de ontginningen, de herders, de zeeën en andere zaken aan bod.

Zo meteen meer. En een overzicht van stukjes die ik in deze reeks nog zal publiceren, staat hier. Dat lijstje zal nog groeien.

Deze blog, die u ook via het Whatsapp-kanaal kunt volgen, is niet mijn enige activiteit. In het voorjaar organiseer ik een reis naar Bulgarije en een andere reis langs Keltische locaties.

https://www.europesays.com/nl/97753/ Spaanse kustwacht redt Nederlands gezin van zinkende zeilboot #BreakingNews #BreakingNews #Dutch #FeaturedNews #FeaturedNews #Headlines #Hoofdpunten #LatestNews #LatestNews #MiddellandseZee #Nederland #Nederlanden #Nederlands #Netherlands #News #Nieuws #NL #Spanje #TopStories #TopStories #Voorpaginanieuws #Wereld #World #WorldNews #WorldNews

Faits divers (45)

Een nieuwe aflevering in de onregelmatig verschijnende reeks faits divers, met deze keer één nieuwtje en wat trivia. Niets wereldschokkends, al had het eerste bericht wel wat meer aandacht in de Nederlandse media mogen hebben.

Houthonger

Eerst dus dit geweldige artikel over de “houthonger” van de Romeinen. Je kunt aan de hand van jaarringen van alles en nog wat vaststellen: de ouderdom natuurlijk, en de herkomst van het gekapte hout, maar ook de ouderdom van de boom op het moment dat die werd gekapt. Dat de gevelde bomen in de loop van de derde eeuw na Chr. steeds jonger werden, bewijst dat de oude, dikke en meest geschikte bomen al op waren. Dat past perfect bij wat we al wisten: dat er houtschaarste was. Er zijn bijvoorbeeld klachten bekend over badhuizen die niet voldoende warm werden gestookt – en dan lezen we dus dat de burgemeester in het koude water wordt gejonast.

Velzeke

Voor Nederlanders is het archeologisch museum van Velzeke vermoedelijk een van de best bewaarde geheimen van België. Er wordt al tijden vermoed dat Feliciacum, zoals de antieke nederzetting vermoedelijk heette, moet teruggaan op een vroeg-Romeins bouwprogramma. De aloude weg van Keulen naar de Noordzee liep immers, zo beschreef Robert Nouwen in De Romeinse heerbaan, van Tongeren westwaarts en passeerde Velzeke. Nu is definitief bevestigd wat archeologen altijd al vermoedden: dat er een Romeins kamp is geweest.

Het is slechts dataverwerving: de dagelijkse gang van zaken in de wetenschap. Er is geen sociaalwetenschappelijke vraag beantwoord en er is ook geen nieuw type inzicht, dus het hoefde echt niet in de krant. Nieuws was er immers niet. Maar voor ons, oudheidliefhebbers, is dit toch wel aardig om te vernemen – een leuk item voor een blogje met oudheidkundige faits divers.

Oosterse talen

Safaïtisch was een oosterse taal die eigenlijk pas de laatste tijd, door de publicatie van duizenden en duizenden inscripties uit de Arabische woestijnen, goed wordt begrepen. Er is een schat aan informatie vrij gekomen; we begrijpen de ontwikkeling van diverse Zuid-Semitische alfabetten en talen beter; soms zijn er verrassend nieuwe inzichten, die ons beeld van voorislamitisch Arabië op de kop zetten; vaak zijn er interessante nieuwtjes die voor oudheidliefhebbers leuk zijn.

Zoals deze inscriptie. Het Safaïtisch kende geen eigen alfabet waarin alle letters in een vaste volgorde staan opgesomd. Daarom is het opmerkelijk dat deze inscriptie de volgorde van het Griekse alfabet aanhoudt. (Zulke alfabetteksten hadden een kwaadafwerende functie.) Dat je je eigen letters ordent naar de principes van een ander schrift, suggereert dat iemand er een voordeel in herkende en niet alleen twee alfabetten kende maar ook twee talen beheerste, en niet eenkennig was.

Tot slot

Ik kwam een mooie passage tegen in La Méditerranée (1977) van Fernand Braudel:

Wat is de Middellandse Zee? Duizend dingen tegelijk. Niet een landschap, maar een opeenvolging van zeeën. Niet een beschaving, maar een opeenstapeling van beschavingen, de een op de andere. Wie reist door het Middellandse Zee-gebied vindt het Romeinse Rijk in Libanon, de Prehistorie op Sardinië, de Griekse steden op Sicilië, Arabieren in Spanje, de Ottomaanse islam op de Balkan. De Middellandse Zee is duiken naar de diepste eeuwen, tot aan de megalithische bouwwerken van Malta of de piramides van Egypte. De Middellandse Zee is een ontmoeting met zeer oude maar nog springlevende zaken, pal naast ultramoderne: naast het schijnbaar onveranderlijke Venetië, is er de zware industrie van Mestre; om de vissersboot die niet anders is dan het schip van Odysseus, spoelt het verwoestende chloor van de zeebodem of de enorme olieraffinaderijen. De Middellandse Zee is alles tegelijk.

Deze blog, die u ook via het Whatsapp-kanaal kunt volgen, is niet mijn enige activiteit. In het voorjaar organiseer ik een reis naar Bulgarije en een andere reis langs Keltische locaties.

#ChausséeBrunehaut #FaitsDivers #FernandBraudel #GriekseAlfabet #MiddellandseZee #Safaïtisch #Velzeke

https://www.europesays.com/nl/55888/ Vrouw (79) die overleed door vloedgolf op Tenerife ‘stond vol in het leven’, vertelt haar dochter #BreakingNews #BreakingNews #Dood #Dutch #FeaturedNews #FeaturedNews #GRONINGEN #Headlines #Hoofdpunten #LatestNews #LatestNews #MiddellandseZee #Nederland #Nederlanden #Nederlands #Netherlands #News #Nieuws #NL #RampenEnOngevallen #TopStories #TopStories #vakantie #Voorpaginanieuws

𝗥𝗲𝗱𝗱𝗶𝗻𝗴𝘀𝘀𝗰𝗵𝗶𝗽 𝗼𝗽 𝗠𝗶𝗱𝗱𝗲𝗹𝗹𝗮𝗻𝗱𝘀𝗲 𝗭𝗲𝗲 𝗯𝗲𝘀𝗰𝗵𝗼𝘁𝗲𝗻 𝗱𝗼𝗼𝗿 𝗟𝗶𝗯𝗶𝘀𝗰𝗵𝗲 𝗸𝘂𝘀𝘁𝘄𝗮𝗰𝗵𝘁

Een reddingschip van SOS Méditerranée dat op de Middellandse Zee vaart, is gisteren beschoten door de Libische kustwacht. Het schip genaamd de Ocean Viking kwam onder vuur te liggen in internationale wateren op ruim 70 kilometer van Libië. Volgens de ngo werden er honderden...

https://www.rtl.nl/nieuws/buitenland/artikel/5525008/reddingsschip-op-middellandse-zee-beschoten-door-libische

#Reddingsschip #MiddellandseZee #LibischeKustwacht

𝗠𝗶𝗱𝗱𝗲𝗹𝗹𝗮𝗻𝗱𝘀𝗲 𝗭𝗲𝗲 𝘂𝗶𝘁𝘇𝗼𝗻𝗱𝗲𝗿𝗹𝗶𝗷𝗸 𝘄𝗮𝗿𝗺: '𝗩𝗲𝗿𝗵𝗼𝗼𝗴𝘁 𝗸𝗮𝗻𝘀 𝗼𝗽 𝗲𝘅𝘁𝗿𝗲𝗲𝗺 𝘄𝗲𝗲𝗿'

Grote delen van Europa gaan gebukt onder een hittegolf. In Zuid-Europa worden zelfs temperaturen van boven de 40 graden gemeten. Maar even lekker afkoelen in de zee zit er niet in; de Middellandse zee is 4 tot 5 graden warmer dan gebruikelijk in deze tijd van het jaar.

https://www.rtl.nl/nieuws/buitenland/artikel/5516263/zeewater-temperatuur-warm-middellandse-zee-zuid-europa-hittegolf

#MiddellandseZee #UitzonderlijkWarm #ExtreemWeer

Commémor'Action Brussel

Munt / Place de la Monnaie, Brussel / Bruxelles, donderdag 6 februari om 16:00 CET

Abolish Frontex en Alarm Phone Bruxelles (bron)

Op 6 februari 2014 vertrokken ongeveer 200 mensen vanaf de Marokkaanse kust in een poging om naar Ceuta te zwemmen, een Spaanse enclave in het noorden van Marokko. De Spaanse politie, die hen koste wat het kost wilde tegenhouden, gebruikte een spervuur van traangas en rubberen kogels, waarbij ten minste 14 mensen om het leven kwamen. Van dertien van hen zijn de namen bekend: Yves, Samba, Daouda, Armand, Luc, Roger Chimie, Larios, Youssouf, Ousmane, Keita, Jeannot, Oumarou en Blaise. Eén overleden slachtoffer is nog niet geïdentificeerd en er worden er nog veel meer vermist. Hun families wachten nog steeds op gerechtigheid.

Het bloedbad van Tarajal (genoemd naar een strand in Ceuta) was noch een “ongeluk” noch een “tragedie” en wordt sindsdien elk jaar in veel landen herdacht. Veel soortgelijke gebeurtenissen vonden voor en na dit bloedbad plaats en zijn het resultaat van het opzettelijk moorddadige en openlijk racistische beleid van Europese regeringen.

Dit beleid heeft zich alleen maar verankerd. Wat verandert, is de omvang van de middelen die ervoor beschikbaar worden gesteld en de toenemende nonchalance waarmee de EU de controle over haar grenzen uitbesteedt. Onlangs heeft Spanje Marokko opnieuw betaald om “illegale immigratie” tegen te gaan (2,5 miljoen euro vrijgemaakt begin januari 2025). En de slachtpartijen gaan dagelijks door. Sommige zijn zichtbaarder, zoals die van 22 juni 2022 in Melilla, waarvoor Spanje zich niet schaamde om alle verantwoordelijkheid bij Marokko te leggen. De meeste van deze verschrikkingen blijven onzichtbaar: volgens de organisatie Caminando Fronteras stierven er in 2024 10.457 slachtoffers van het Europese migratiebeleid toen ze Spanje probeerden te bereiken, een gemiddelde van bijna 30 mensen per dag.

En deze cijfers hebben alleen betrekking op Spanje. Van de Egeïsche Zee tot de Middellandse Zee, van het Kanaal tot Polen, om maar een paar routes te noemen, zet de EU een steeds gewelddadiger militair arsenaal in tegen burgers die bescherming zoeken.

Wij stellen deze vervolging aan de kaak, net als alle vormen van angstaanjagende intimidatie gericht tegen mensen die als ongewenst worden beschouwd.

Op 6 februari 2025, van 16:00 tot 18:00 uur, nodigen Abolish Frontex Belgium en Alarm Phone Brussels je uit op het Muntplein in Brussel voor een openbare lezing van de namen van de mensen die aan de grenzen zijn gestorven.

• Contact: [email protected]

• Website Abolish Frontex

• Page des Commemor'Actions internationales

[dit is een automatische vertaling uit het Frans]

https://acties.todon.nl/event/commemoraction-brussel

Commemor Action Amsterdam

Magere Brug, Amsterdam, donderdag 6 februari om 17:00 CET

Commémor’Action (bron)

Gedenk slachtoffers van de migratie - politiek aan de grenzen van de Europese Unie.

Donderdag 6 februari

• 17u op de Magere Brug Amsterdam (ism rederij Lampedusa)

• 20:30u optreden van Forgotten Stone in Plantage Doklaan 8

Transnationale actiedag tegen het EU-grensregime, namens de families van vermiste migranten.

https://acties.todon.nl/event/commemor-action-amsterdam

𝗥𝘂𝘀𝘀𝗶𝘀𝗰𝗵 𝘃𝗿𝗮𝗰𝗵𝘁𝘀𝗰𝗵𝗶𝗽 𝘇𝗶𝗻𝗸𝘁 𝗶𝗻 𝗠𝗶𝗱𝗱𝗲𝗹𝗹𝗮𝗻𝗱𝘀𝗲 𝗭𝗲𝗲 𝗻𝗮 𝗲𝘅𝗽𝗹𝗼𝘀𝗶𝗲

In de Middellandse Zee tussen Spanje en Algerije is het Russische vrachtschip Ursa Major gezonken. Dat gebeurde na een explosie in de machinekamer.

https://www.rtl.nl/nieuws/buitenland/artikel/5486677/russisch-vrachtschip-zinkt-middellandse-zee-na-explosie

#Russisch #vrachtschip #MiddellandseZee

𝗪𝗮𝘁𝗲𝗿 𝗠𝗶𝗱𝗱𝗲𝗹𝗹𝗮𝗻𝗱𝘀𝗲 𝗭𝗲𝗲 𝗯𝗲𝗿𝗲𝗶𝗸𝘁 𝗿𝗲𝗰𝗼𝗿𝗱𝘁𝗲𝗺𝗽𝗲𝗿𝗮𝘁𝘂𝘂𝗿 𝘃𝗮𝗻 28,47 𝗴𝗿𝗮𝗱𝗲𝗻

Het oppervlaktewater in de Middellandse Zee is het warmst ooit gemeten. De gemiddelde zeewatertemperatuur was eergisteren 28,47 graden. Daarmee is het record van vorig jaar juli al weer gebroken. Dat bevestigt de Europese klimaatorganisatie Copernicus aan RTL Nieuws.

https://www.rtl.nl/nieuws/uitzendingen/artikel/5466288/water-middellandse-zee-bereikt-recordtemperatuur-van-2847

#Water #MiddellandseZee #Recordtemperatuur

Ik heb geen hekel aan afwassen, maar soms maakt het uitzicht er een feest van. #vakantie #zon #middellandsezee

Video | 73 migranten gered van overvolle boot op Middellandse Zee

#migranten #MiddellandseZee #AchterlatenNooit
https://www.nu.nl/-/6246124/