#hofcultuur — Public Fediverse posts

Ziryab

Monumentje voor Ziryab, Córdoba

Toen ik eens keek naar een documentaire over het Apolloproject viel me op dat de geleerden die ervoor zorgden dat de mensheid de maan bereikte, meest mannen overigens, allemaal witte overhemden droegen. Toen ben ook ik witte overhemden gaan dragen. Wat ik maar zeggen wil: je hebt smaakmakers en smaakvolgers. En dat was vroeger ook zo. Neem Abu al-Hasan ‘Ali ibn Nafi (789-857), bijgenaamd Ziryab, wat een zangvogel is.

Ziryab speelde de oud (een luit zonder fretten) aan het hof van de Abbasidische kalief Harun ar-Rashid. Op zeker moment – wellicht nadat het Kalifaat van Bagdad in 806 te maken kreeg met een opstand die overging in een conflict tussen Haruns opvolgers – reisde Ziryab af naar het westen. Via het hof van de Aghlabidische emir van Kairouan (in Tunesië) bereikte hij in 822 Córdoba, waar hij in dienst trad van emir Abd ar-Rahman II (r.822-852). Daar gold hij niet alleen als de grootmeester op de oud, maar ook als arbiter elegantiae: hij zette de toon op velerlei gebied.

Muzikale vernieuwing

Om te beginnen de muziek: hij introduceerde in het westen een nieuw model plectrum én de oud met een extra paar snaren. De vier gangbare paren kregen elk een andere kleur, die de vier lichaamssappen moesten symboliseren, waarbij het vijfde snarenpaar stond voor de ziel. Het was niet voor het eerst en het zou niet voor het laatst zijn dat iemand muziek presenteerde als iets dat groter was dan melodisch en ritmisch geluid.

Maar het ging verder. Ziryab richtte een muziekschool op, een van de eerste in het Emiraat van Córdoba, waar hij zijn leerlingen de laatste (Abbasidische) nieuwigheden bijbracht op het gebied van de muziek. Hij kwam immers uit Bagdad en was via Kairouan gekomen naar Córdoba. Hij nam niet alleen mannelijke, maar ook vrouwelijke leerlingen aan. Daar zat overigens geen feministische agenda achter: vrouwenstemmen waren populair, dus je kon maar het beste zorgen voor goed onderricht.

Cultureel advies

En omdat een musicus er toch een beetje netjes uit moest zien, gaf Ziryab ook advies voor elegante kleding: in de winter anders dan in de zomer, en een onderscheid tussen dagelijks tenue en avondkleding. Hij suggereerde combinaties van heldere kleuren en om er zeker van te zijn dat die de lichaamsgeur niet opnamen, introduceerde hij ook de deodorant. De tandpasta ook, trouwens, en shampoo. Niet langer wasten aristocraten het haar met rozenwater, maar ze benutten zout water vol geurstoffen. Ik begrijp dat dit inderdaad beter is.

Ziryab suggereerde dat de oude kapsels, waarbij de scheiding middenin lag en het haar in twee vlechten over de slapen afhing, werden vervangen door een pony met op het achterhoofd een matje – zoals hij in Bagdad had gezien.

Al deze adviezen hadden overigens een parallel in het culturele programma van de oude Grieken en Romeinen. Wie in het openbaar optrad, moest ervoor zorgen dat hij zich geloofwaardig presenteerde. En dus moest zo iemand er verzorgd uitzien.

Een oud-speler

Ziryab wist veel over de laatste ontwikkelingen in de Arabische poëzie, over geschiedenis, over wetenschap. En over haute cuisine. Hij adviseerde om niet alle gerechten in één keer op tafel te plaatsen, maar in gangen, zodat je voor elk gerecht de tijd kon nemen: eerst een lichte soep, dan een hoofdgerecht, tot slot een zoet toetje. Een en ander diende gegeten te worden van aardewerk, niet van zilveren of gouden borden, en kon worden geserveerd op een tafelkleed – nog iets nieuws. Tot de nieuwe gerechten behoorden de asperge, maar ook combinaties van ingrediënten die in West-Europa nog nooit waren beproefd. (Dit was belangrijker dan je zou denken, want men meende dat gezondheid samenhing met de balans tussen de vier lichaamssappen.)

Ik zou haast het schaak- en het polospel nog vergeten: een invloed uit het verre Perzië. Maar eigenlijk draait het niet om die eindeloze lijst culturele veranderingen. Wat feitelijk gebeurde, was de groei van een hofcultuur, die door Ziryabs leerlingen werd verspreid over de Maghreb en de rest van het Iberische Schiereiland. En vanuit Asturië gingen deze innovaties naar de rest van West-Europa.

Kwam het allemaal door één man? Zeker niet. Wat vermoedelijk speelde was dat de bewoners van het Emiraat van Córdoba gebruiken en gewoontes overnamen uit het Abbasidische kalifaat van Bagdad, en Ziryab zal een van de velen zijn geweest die de mensen in het westen vertelden over wat gangbaar was in het oosten.

De ulama

Dát het gebeurde, staat vast. We weten bijvoorbeeld dat aan de aristocratische hoven wijn voortaan werd geschonken in bekers van glas of kristal, die de oude bekers van zilver en goud vervingen: het archeologisch bewijs is duidelijk. Iets minder duidelijk is welke wijn de mensen dronken: de Koran verbiedt druivenwijn, maar zegt niets over dadelwijn, die dus was toegestaan. Later waren er schriftgeleerden die ook dadelwijn niet acceptabel vonden. De interpretatierichting van de tekst is naar grotere strengheid.

En daarmee kom ik op een ander aspect van de invloed die het Abbasiedenkalifaat uitoefende op de westelijke landen: er kwamen ook schriftgeleerden, ulama. De druk op christenen in het Emiraat van Córdoba nam toe, want er kwamen meer en striktere regels voor de “volken van het boek” (dhimmis). Processies en klokgebeier werden aan banden gelegd en er kwamen beperkingen: christenen mochten bepaalde wapens niet meer dragen en konden niet elk rijdier meer benutten – regels die toonden dat ze tweederangsburgers waren. Vervolgens werden de nieuwe regels niet toegepast, maar de sfeer was aan het veranderen: het Emiraat werd in de loop van de negende eeuw hoofser, zelfverzekerder, islamitischer en minder tolerant.

In september organiseer ik een reis Algerije en waarom die de moeite waard is leest u hier. Deze blog kunt u ook volgen via een Whatsapp-kanaal.

Zelfde tijdvak

Het Franse Roelandslied
juli 31, 2015
De sji’ieten van Irak (2)
oktober 30, 2021
Kunst uit Xinjiang
augustus 28, 2023 Deel dit: #Abbasiden #AbdAlRahmanIIVanCórdoba #Aghlabiden #dhimmi #emiraatVanCórdoba #hofcultuur #interpretatierichting #Kairouan #KalifaatVanBagdad #lichaamssappen #muziek #schaken #ulama #wijn #Ziryab

Tweemaal de Eerste Tussenperiode

Een grafmodel uit Henen-Nesut (Herakleopolis) (Nationaal Museum, Kopenhagen)

De geschiedenis van Egypte begint in de Naqada-tijd, met dat mooie rood-zwarte aardewerk, toen het land langzaam een eenheid werd. Ongetwijfeld heeft daarbij de scheepvaart op de Nijl een rol gespeeld. Rond 3000 v.Chr. ontstond ook het koningschap: het Palet van Narmer toont de vorst als overwinnaar, wat blijkbaar een belangrijke taak was van de vroege heersers. Die taak kaderde in een andere, nog belangrijkere koninklijke verantwoordelijkheid: het handhaven van Maät, ofwel orde en gerechtigheid. Verder representeerde de farao de mensheid tegenover de grote goden.

Hofcultuur

Zo iemand was meer dan een gewoon mens en zo iemand raakte je dus niet aan. Een hoveling die koning Khufu (Cheops) per ongeluk wél had aangeraakt, noteerde later opgelucht dat de vorst hem had toegestaan te blijven leven. Wat we hier feitelijk zien, is het ontstaan van een hofcultuur: een geritualiseerde levenswijze, waarin bepaalde handelingen waren toegestaan, andere handelingen waren verboden, en alle handelingen waren onderworpen aan regels. We zien het ook aan de hoftitels: de hovelingen hadden taken die alleen zij mochten uitvoeren. Niet dat anderen er niet competent voor waren, maar de rol was nu eenmaal aan iemand anders opgedragen. Een ritueel.

En alles draaide om de koning, god onder de mensen. Hij kreeg een waardig graf: groot, groter, trappenpiramide, piramide. Mensen uit heel Egypte kwamen werken aan de bouw. Niet alleen de constructie van dat ene koningsgraf, overigens, want de hovelingen werden in de buurt bijgezet. Ook na de dood kende elke hoveling zijn voorgeschreven plek. Leven én dood waren, om zo te zeggen, tot in de puntjes geritualiseerd.

Crisis?

De greep van het hof strekte zich uit over Beneden- en Boven-Egypte, en naar de oases. Het was feitelijk een proces van schaalvergroting: zoals de koninklijke graven steeds groter werden, zo breidde de macht van het hof zich uit. Zou dit proces zijn doorgegaan, dan zouden de Egyptenaren na de Grote Piramide van Khufu een nóg grotere piramide hebben gebouwd. Maar de piramides van zijn opvolgers waren kleiner.

Het is verleidelijk te denken dat hier iets van verval begon in te zetten. Niet dat het Oude Rijk, zoals we het noemen, van de ene op de andere dag ten onder ging. Het gebeurde geleidelijk. Dat proces vond zijn eindpunt toen Egypte tijdens de lange regering van koning Pepi II in de drieëntwintigste eeuw v.Chr. uiteenviel en er deelrijken ontstonden, die zo nu en dan slaags raakten.

Zo althans lazen de grote oudheidkundigen van de negentiende eeuw de ontwikkeling. Ze keken, zoals onvermijdelijk is, naar Egypte vanuit hun eigen perspectief, en ze beschouwden de vorming van eenheidstaten als iets positiefs – denk aan de eenwording van Duitsland en Italië. De verdeeldheid die kort voor 2200 v.Chr. was begonnen, gold in de negentiende eeuw als een tijd van verval. De naam “Eerste Tussenperiode” is later ontstaan, na de Eerste Wereldoorlog, toen het uiteenvallen van de Ottomaanse, Habsburgse en Russische rijken catastrofaal verliepen.

De Vermaningen van Ipuwer (© Rijksmuseum van Oudheden, Leiden)

Dat het een tussentijd was tussen twee bloeiperioden, en dus een periode van culturele neergang, is echter enigszins discutabel. De piramiden mochten dan kleiner zijn, ze werden mooier versierd.

Maar vooral: het is de vraag of de Egyptische decentralisatie zo’n ramp was. Vanuit het perspectief van de ene farao was het natuurlijk een vorm van verval dat er meer heersers waren, maar er zijn geen aanwijzingen voor grote aantallen verlaten dorpen of een spectaculair gedaalde agrarische productie. We lezen wél over sociale onrust, maar die was er in de oude wereld wel vaker. Ook is een sombere tekst als de Vermaningen van Ipuwer, die weleens opgevat is geweest als bewijs voor een crisis, niet per se een accurate beschrijving van de tweeëntwintigste-eeuwse situatie. De welvaart nam in elk geval niet bewijsbaar af. De voornaamste verandering was dat één hof plaatsmaakte voor meerdere.

Norbert Elias

Het doet me allemaal wat denken aan wat de Duits-Britse socioloog Norbert Elias (1897-1990) beweerde over de West-Europese hofcultuur. Ook daarin bestond een proces van ritualisering van de omgangsvormen. Je wendde nooit je gezicht af van de vorst, ook niet als je van hem wegliep. Voedsel raakte je niet aan met je handen. Binnenskamers droeg je geen hoofddeksel. Iedere hoveling had een eigen, welomschreven taak. Elias noemde deze ritualisering van de omgangsvormen een civilisatieproces.

Deze Europese hofcultuur verspreidde zich van de vorstelijke hoven naar mindere echelons. Eerst naar de lagere hoven, vervolgens naar het stedelijk patriciaat en uiteindelijk naar de rest van de bevolking. Ook wij eten nu met mes en vork, en mannelijke lezers zullen zich misschien herinneren dat soldaten in de mess geen hoofddeksel dragen. Het is precies zoals het in Egypte ging: er ontstond een geritualiseerde hofcultuur die zich verspreidde naar lagere hoven.

Wat ik met dit alles wil zeggen is het volgende.

• Voor veel tijdvakken zijn de oudheidkundige data onvoldoende en je kunt ze weliswaar niet alle, maar wel allerlei kanten op redeneren.
• Wat een onderzoeker een logische uitleg vindt, zal afhangen van de aannames die hij deelt met zijn tijdgenoten.
• Die aannames zijn voor een negentiende-eeuwer anders dan voor een twintigste-eeuwer, en onze eigen eenentwintigste eeuw zal weer nieuwe interpretaties bieden.

Deze blog, die u ook via het Whatsapp-kanaal kunt volgen, is niet mijn enige activiteit. Ik bied ook cursussen aan.

Zelfde tijdvak

Ontcijferd: het Lineair Elamitisch
augustus 10, 2022
Klimaatcrisis, 2200 v.Chr.
april 8, 2021
Rolzegel
november 4, 2021 Deel dit:

#cheops #eersteTussenperiode #farao #grotePiramide #hofcultuur #khufu #maat #norbertElias #pepiIi #piramide #vermaningenVanIpuwer