#visindavefurinn — Public Fediverse posts
Live and recent posts from across the Fediverse tagged #visindavefurinn, aggregated by home.social.
-
https://www.visindavefur.is/svar.php?id=88663
Hantaveirur valda oftast tveimur sjúkdómsmyndum í mönnum: blæðandi hitasótt með nýrnaheilkenni og hantaveiru-lungnaheilkenni.
- Hvaða einkenni geta komið fram við sýkingu af völdum hantaveiru?
Jón Magnús Jóhannesson, læknir og rannsakandi, og Magnús Gottfreðsson, prófessor í læknisfræði við HÍ, sérfræðingur í smitsjúkdómum, svara spurningunni.
-
https://www.visindavefur.is/svar.php?id=88660
Hantaveirur eru ætt að minnsta kosti 40 veira sem finnast um allan heim, meðal annars í Skandinavíu. Talið er að meira en helmingur þeirra geti valdið sjúkdómi í mönnum.
- Hvað eru hantaveirur og hvar finnast þær?
Jón Magnús Jóhannesson, læknir og rannsakandi, og Magnús Gottfreðsson, prófessor í læknisfræði við HÍ, sérfræðingur í smitsjúkdómum, svara spurningunni.
-
https://www.visindavefur.is/svar.php?id=88586
Nafnorðið betrungur merkir ‘sá sem er betri en einhver annar’. Orðið er fremur sjaldgæft og heyrist helst í orðunum föðurbetrungur og móðurbetrungur.
- Hvað er betrungur og hvaðan kemur orðið móðurbetrungur?
Guðrún Kvaran svarar þeirri spurningu.
-
https://www.visindavefur.is/svar.php?id=88640
Hundruðir rannsókna frá síðustu aldamótum hafa aukið þekkingu á því hvernig best er að haga lestrarkennslu. Margsannað er að hægt er að koma í veg fyrir lestrarvanda hjá meginþorra barna.
- Hvaða aðferðir gagnast best við lestrarkennslu í grunnskóla?
Sigríður Ólafsdóttir, dósent á Menntavísindasviði HÍ, svarar því.
-
https://www.visindavefur.is/svar.php?id=88638
Fjölmargar rannsóknir hafa sýnt fram á að tungumál skólans leikur lykilhlutverk í öllu námi. Þegar börn auka þekkingu sína, færni og visku í gegnum skólaárin, auka þau jafnt og þétt færni sína í tungumálinu.
- Hvaða færni í skóla er mikilvægust fyrir börn á fyrstu námsárunum?
Sigríður Ólafsdóttir, dósent á Menntavísindasviði HÍ, svarar spurningunni.
-
https://www.visindavefur.is/svar.php?id=88557
Einar Gunnar spurði: Hver er uppruni hugtaksins í stjórnmálum um „smjörklípu“ og hvernig kom það til?
Guðrún Kvaran svarar því.
-
https://www.visindavefur.is/svar.php?id=88520
Silfurskottur halda sig yfirleitt á nokkuð láréttu yfirborði en þær geta auðveldlega klifrað upp hrjúfa og jafnvel málaða veggi þótt þær fari ekki eins hratt yfir þar og til dæmis á gólfi.
Auður spurði: Geta silfurskottur klifrað?
Jón Már Halldórsson líffræðingur svarar.
-
https://www.visindavefur.is/svar.php?id=88381
Í Laxdæla sögu er sagt frá Bolla Bollasyni og dvöl hans í Austurvegi. Þar kemur fram að Bolli hafi ferðast til Miklagarðs (Konstantínópel) frá Danmörku: „Hann var litla hríð þar áður hann kom sér í Væringjasetu.“
- Hver var fyrsti íslenski væringinn?
Sverrir Jakobsson, prófessor í miðaldasögu við HÍ, svarar þeirri spurningu.
-
https://www.visindavefur.is/svar.php?id=88381
Í Laxdæla sögu er sagt frá Bolla Bollasyni og dvöl hans í Austurvegi. Þar kemur fram að Bolli hafi ferðast til Miklagarðs (Konstantínópel) frá Danmörku: „Hann var litla hríð þar áður hann kom sér í Væringjasetu.“
- Hver var fyrsti íslenski væringinn?
Sverrir Jakobsson, prófessor í miðaldasögu við HÍ, svarar þeirri spurningu.
-
https://www.visindavefur.is/svar.php?id=88589
Gögn sem höfundur þessa svars hefur fengið frá Yann Kolbeinssyni líffræðingi sýna að margar helstu tegundir farfugla sem hér verpa, koma nú marktækt fyrr til landsins en áður.
- Koma farfuglar fyrr til landsins nú en áður?
Jón Már Halldórsson líffræðingur svarar spurningunni.
-
https://www.visindavefur.is/svar.php?id=88605
Gagnreyndar (sannreyndar) kennsluaðferðir eru þær kallaðar sem búið er að rannsaka margoft, með vísindalegum aðferðum, með tilrauna- og samanburðarhópum.
- Anna spurði: Hvað merkir að kennsluaðferðir séu gagnreyndar?
Sigríður Ólafsdóttir, dósent á Menntavísindasviði HÍ, svarar spurningunni.
#vísindavefurinn #vísindavefur #gagnreyndar #kennsluaðferðir
-
https://www.visindavefur.is/svar.php?id=88380
Í Morkinskinnu, íslensku sagnriti um Noregskonunga frá um 1220 er sagt að í Konstantínópel á dögum Haralds harðráða hafi verið „fjöldi ... Norðmanna, er þeir kalla Væringja.“, líkt og orðið sé ekki vel þekkt á þeim tíma.
- Hvað gerðu væringjar, voru þeir stétt eða þjóð?
Sverrir Jakobsson, prófessor í miðaldasögu við HÍ, svarar þeirri spurningu.
-
https://www.visindavefur.is/svar.php?id=88380
Í Morkinskinnu, íslensku sagnriti um Noregskonunga frá um 1220 er sagt að í Konstantínópel á dögum Haralds harðráða hafi verið „fjöldi ... Norðmanna, er þeir kalla Væringja.“, líkt og orðið sé ekki vel þekkt á þeim tíma.
- Hvað gerðu væringjar, voru þeir stétt eða þjóð?
Sverrir Jakobsson, prófessor í miðaldasögu við HÍ, svarar þeirri spurningu.
-
https://www.visindavefur.is/svar.php?id=88380
Í Morkinskinnu, íslensku sagnriti um Noregskonunga frá um 1220 er sagt að í Konstantínópel á dögum Haralds harðráða hafi verið „fjöldi ... Norðmanna, er þeir kalla Væringja.“, líkt og orðið sé ekki vel þekkt á þeim tíma.
- Hvað gerðu væringjar, voru þeir stétt eða þjóð?
Sverrir Jakobsson, prófessor í miðaldasögu við HÍ, svarar þeirri spurningu.
-
https://www.visindavefur.is/svar.php?id=88380
Í Morkinskinnu, íslensku sagnriti um Noregskonunga frá um 1220 er sagt að í Konstantínópel á dögum Haralds harðráða hafi verið „fjöldi ... Norðmanna, er þeir kalla Væringja.“, líkt og orðið sé ekki vel þekkt á þeim tíma.
- Hvað gerðu væringjar, voru þeir stétt eða þjóð?
Sverrir Jakobsson, prófessor í miðaldasögu við HÍ, svarar þeirri spurningu.
-
https://www.visindavefur.is/svar.php?id=88380
Í Morkinskinnu, íslensku sagnriti um Noregskonunga frá um 1220 er sagt að í Konstantínópel á dögum Haralds harðráða hafi verið „fjöldi ... Norðmanna, er þeir kalla Væringja.“, líkt og orðið sé ekki vel þekkt á þeim tíma.
- Hvað gerðu væringjar, voru þeir stétt eða þjóð?
Sverrir Jakobsson, prófessor í miðaldasögu við HÍ, svarar þeirri spurningu.
-
https://www.visindavefur.is/svar.php?id=88623
Hormússund er mjótt sund á milli Persaflóa og Ómanflóa. Það er eina tenging Persaflóa, og flestra ríkjanna sem þar liggja, við opið haf.
- Hvar er Hormússund og af hverju er það svona mikilvægt?
Emilía Dagný Sveinbjörnsdóttir landfræðingur svarar spurningunni.
-
https://www.visindavefur.is/svar.php?id=87545
- Hví er „hví“ ekki notað lengur?
Hafsteinn Óskar sendi Vísindavefnum þá spurningu og Guðrún Kvaran svarar.
-
https://www.visindavefur.is/svar.php?id=88401
Jöklar í heiminum eru á miklu undanhaldi. Þeir rýrna og þar með breytist þyngd þeirra, bráðnun jökulíss veldur því að massi flyst frá jöklum sem vatn og rennur til sjávar. Þegar það gerist má búast við að landhæð breytist.
- Hversu mikið mun land rísa við Grænland ef jökullinn þar bráðnar?
Freysteinn Sigmundsson og Páll Einarsson svara þeirri spurningu.
-
https://www.visindavefur.is/svar.php?id=88601
- Er eitthvað um að semja þegar ríki gera aðildarsamning við ESB?
Margrét Einarsdóttir, prófessor við lagadeild HR, svarar þeirri spurningu.
-
https://www.visindavefur.is/svar.php?id=88566
Holdýr (Cnidaria) er fylking dýra sem telur yfir 11.000 tegundir og eru meðal frumstæðustu fjölfruma dýra. Þeim er gjarnan skipt í fimm flokka eða dýrahópa.
- Hvað eru til margar tegundir af holdýrum?
Jón Már Halldórsson líffræðingur svarar því.
-
https://www.visindavefur.is/svar.php?id=88600
Einfalda svarið við þeirri spurningu er að ef viðræður eru hafnar að nýju þurfa öll aðildarríkin að samþykkja Ísland sem ríki til aðildarviðræðna. Það ferli getur tekur nokkurn tíma. Ef viðræðum er haldið áfram hefur Ísland þegar hlotið samþykki allra aðildarríka ESB til viðræðna.
Margrét Einarsdóttir svarar spurningunni Skiptir einhverju máli hvort viðræður Íslands við ESB byrja upp á nýtt eða fyrri viðræðum er haldið áfram?
-
https://www.visindavefur.is/svar.php?id=88040
Holdýr (Cnidaria) er fylking dýra sem telur yfir 11.000 tegundir og eru meðal frumstæðustu fjölfruma dýra. Holdýr finnast í öllum heimsins höfum, þau eru algeng í heitum sjó en finnast líka í köldum sjó nærri heimskautum.
- Hvað eru holdýr og hvar lifa þau?
Jón Már Halldórsson líffræðingur svarar þeirri spurningu.
-
https://www.visindavefur.is/svar.php?id=88590
Vorið 2026 sáust fyrstu kríurnar 8. apríl og það á Eyrarbakka, Stokkseyri og Grindavík – heilum mánuði fyrr en árið 1933. Aðspurður enn eina ferðina benti Jóhann Óli Hilmarsson réttilega á að þær hefðu aldrei komið svo snemma: „Þetta er met.“
Már Jónsson, prófessor í sagnfræði við Háskóla Íslands, svarar spurningunni Kemur krían fyrr og fyrr til landsins?
-
https://www.visindavefur.is/svar.php?id=87694
Brettifa þekktist sem kvenmannsnafn í Noregi á 16. öld en eldri heimild um nafnið er í bæjarheitinu Brettiuo garðr í Valdres. (Janzén 1948:143). Hugsanlega hefur nafnið borist hingað frá Noregi.
Halla María Ólafsdóttir spurði Hvaða merkingu hefur nafnið Brotefa eða Broteva?
Guðrún Kvaran svarar spurningunni.
-
https://www.visindavefur.is/svar.php?id=88504
Stökklum hefur gjarnan verið lýst sem sjálfhverfu erfðaefni, það er erfðaefni sem hegðar sér sem nokkurs konar DNA-sýkill. Stökklar hafa ekkert augljóst líffræðilegt hlutverk í hýslinum og virðast einungis vera drifnir af því að mynda fleiri eintök af sjálfum sér á víð og dreif um erfðamengið.
- Hvað eru stökklar sem finnast stundum í erfðaefni?
Valgerður Jakobína Hjaltalín, nýdoktor á Heilbrigðisvísindasviði HÍ, svarar því.
-
https://www.visindavefur.is/svar.php?id=88482
- Hvað er dá og læti hjá þeim sem hafa dálæti á einhverjum?
Guðrún Kvaran svarar þeirri spurningu.
-
https://www.visindavefur.is/svar.php?id=88503
Í hverri einustu frumuskiptingu þarf að eftirmynda erfðaefnið. Þá er tvíþátta DNA-sameindin klofin og annar þátturinn notaður til að búa til nýjan eins. Það má ímynda sér að fruman þurfi að lesa allt heila erfðamengið (um 6 milljarðar basa í tvílitna erfðamenginu!) og skrifa upp nýtt afrit.
Valgerður Jakobína Hjaltalín, nýdoktor á Heilbrigðisvísindasviði HÍ, svarar spurningunni Bera allar frumurnar okkar sama erfðaefni?
-
https://www.visindavefur.is/svar.php?id=88095
Í stuttu máli er svarið nei, ekki er hægt að tengja flugnagang í húsum sjálfkrafa við óþrifnað.
- Eru flugur í híbýlum bara vegna óþrifnaðar
Jón Már Halldórsson líffræðingur svarar því.
-
https://www.visindavefur.is/svar.php?id=88508
Meginhluti ævi sérhverrar stjörnu fer í glímu við þyngdarkraftinn sem reynir að þjappa henni saman. Í iðrum stjörnunnar þar sem heitast er verður gríðarmikil orkulosun með kjarnasamruna, þrýstingurinn sem því fylgir nær jafnvægi við þyngdarkraftinn og hindrar að hún falli saman. Því massameiri sem stjarnan er, því fleiri og þyngri frumefni myndast.
- Af hverju myndast þung frumefni í sumum stjörnum en öðrum ekki? Páll Jakobsson svarar.
-
https://www.visindavefur.is/svar.php?id=31454
Fimmtudagur fyrir páska nefnist skírdagur. Orðið 'skír' merkir 'hreinn, óblandaður; skær, bjartur; saklaus' og vísar nafnið þannig til þess að Jesús þvoði fætur lærisveina sinna.
- Hvað merkir skírdagur?
-
https://www.visindavefur.is/svar.php?id=87962
Orðið móða merkir ‘fljót, á’ og þekkist þegar í fornu máli. Að fara yfir móðuna miklu merkir að ‘deyja’. Algengara er orðasambandið að ferja einhvern yfir móðuna miklu.
Hvaða móðu er átt við þegar einhver fer yfir móðuna miklu?
Guðrún Kvaran svarar spurningunni.
-
https://www.visindavefur.is/svar.php?id=87929
Skógarþrösturinn er farfugl hér á landi og eru vetrarstöðvar hans í vestanverðri Evrópu, aðallega á Bretlandi, Írlandi, Frakklandi og á Íberíuskaga. Þó hefur færst í vöxt að skógarþrestir hafi vetursetu hér á landi og er talið að nokkur þúsund fuglar haldi hér til allt árið um kring, aðallega á suðvesturhorninu.
Birgir spurði Hvaða hlutverki gegnir karlfugl skógarþrasta á varptímanum?
Jón Már Halldórsson líffræðingur svarar því.
-
https://www.visindavefur.is/svar.php?id=18586
Nýlegar myndir frá James Webb-geimsjónaukanum af Sverðþokunni í Óríon sýna hundruð hnatta með massa á við Júpíter. Það kom vísindamönnum á óvart að þessir hnettir, sem eru tiltölulega nýmyndaðir, voru fjarri sólstjörnum.
Hvað eru flökkureikistjörnur og hvernig myndast þær? Páll Jakobsson, prófessor í stjarneðlisfræði við HÍ, svarar þeirri spurningu.
-
https://www.visindavefur.is/svar.php?id=88527
Langvinnt COVID (LC) getur birst á ótalmarga vegu en einkenni eiga það til að falla í vissa flokka eða svipgerðir (e. phenotype).
Jón Magnús Jóhannesson, læknir og rannsakandi, svarar spurningunni Hver eru helstu einkenni hjá þeim sem hafa langvinnt COVID?
-
https://www.visindavefur.is/svar.php?id=88093
„Hann mælti þá þetta, er lengi hefir verit uppi haft síðan:
Látum geisa Gamminn,
gerrat Þráinn vægja.“Guðrún Kvaran svarar spurningunni Hvað er að láta gamminn geisa?
-
https://www.visindavefur.is/svar.php?id=88460
Hjólför myndast í vegum og götum af tveimur ástæðum, annars vegar vegna áraunar þungra öxla og hins vegar vegna nagladekkjaslits minni bíla.
Sigurður Erlingsson, prófessor við Umhverfis- og byggingarverkfræðideild HÍ, svarar spurningunum: Hvers vegna eru göturnar með svona djúpum hjólförum í vetur? Hefur þetta eitthvað að gera með hlýnun jarðar, minna frost á veturna?
-
https://www.visindavefur.is/svar.php?id=88139
Nína Þórsdóttir spurði: "Getið þið frætt okkur um uppruna orðsins „askvaðandi“. Ekki var það þannig hér áður fyrr, að fólk væri vaðandi í öskunum sínum, eða hvað?" Guðrún Kvaran útskýrir merkinguna í nýju svari á Vísindavefnum.