#testis-unus-testis-nullus — Public Fediverse posts

Testis unus, testis nullus

De Latijnse spreuk waarmee ik dit blogje begin, is de kortste samenvatting van een methodisch principe: één bron is geen bron. Juristen zeggen het ook weleens en bedoelen dan – en ze blijven iets dichter bij de betekenis van het Latijn – dat één getuige geen getuige is. Testis unus testus nullus is een ietwat pedante manier om te zeggen dat je niet alles moet geloven wat je leest.

Als voorbeeld neem ik een uitspraak van de joodse profeet Amos, die schrijft dat de Ammonieten (een stam in het huidige Jordanië) een groep zwangere vrouwen de buik hadden opengereten.noot Amos 1.13. De gebeurtenis staat ook vermeld in het Deuteronomistisch Geschiedwerk, maar de auteur stelt niet de Ammonieten maar de Arameeërs uit Damascus verantwoordelijk voor dit misdrijf tegen de menselijkheid.noot 2 Koningen 8.12. Er zijn nu vier mogelijkheden.

Welk van deze vier opties de juiste is, valt niet uit te maken en is nu ook niet belangrijk. Het gaat erom dat niemand, als alleen de opmerking van Amos overgeleverd zou zijn geweest, op het idee zou zijn gekomen dat ook anderen dan de Ammonieten de daders geweest hadden kunnen zijn. Waar we met twee conflicterende bronnen tenminste kunnen nadenken over de vraag welke de beste is, lukt dat met één bron niet eens. Je hebt er weinig aan, aan één bron. Testis unus testis nullus.

De ellende is nu dat de meeste antieke bronnen in de loop der tijden verloren zijn gegaan, zodat oudheidkundigen al blij zijn als ze überhaupt een bron hebben. Was Aristodikos, zoals Aristoteles schrijft,noot Aristoteles, Het Atheense staatsbestel 25. de moordenaar van de Atheense democratische leider Efialtes? Alle moderne geleerden hebben deze informatie kritiekloos overgenomen. Toch is dat, als we gemakshalve aannemen dat Efialtes inderdaad gewelddadig om het leven is gekomen, slechts één van vier mogelijkheden.

Een enkele bron heeft dus nauwelijks waarde. Er is een kans dat de informatie correct is, maar het is slechts een mogelijkheid, niet méér.

Een oudheidkundige dient daarom, steeds als hij beschikt over slechts één bron, eerst te overwegen of ook het tegengestelde waar zou kunnen zijn. Dat is nogal contra-intuïtief, maar het is wel zoals het moet. Ook moet de oudheidkundige bedenken wat er zou gebeuren als hij over een bron beschikte met afwijkende informatie en wat er zou gebeuren als daarvan het tegengestelde waar zou zijn. Verwante vragen zijn of in een samenleving waarin de meeste informatie mondeling werd doorgegeven, de bron-met-afwijkende-informatie er überhaupt kan zijn geweest, waarom die verloren is gegaan en waardoor we beschikken over die ene bron-die-we-wel-hebben.

Wie een bron leest, moet dus niet kijken naar wat er staat, maar moet bedenken wat niet is overgeleverd. (En dit geldt ook voor andere aspecten van de bronnenstudie, zoals nadenken over onderdrukte perspectieven.) Wie alleen kijkt wat er staat, maakt zich schuldig aan – u kiest maar een jargonterm – naïef positivisme, bronnenhoppen of de positivistische misvatting. Weliswaar lijkt het denken over wat er niet staat het equivalent van het ondenkbare denken, maar dat kan natuurlijk. Het is een kwestie van oefening, zoals de Witte Koningin Alice voorhield:

When I was your age, I always did it for half-an-hour a day. Why, sometimes I’ve believed as many as six impossible things before breakfast.

[De oudheidkundige wetenschappen zijn in de eerste plaats wetenschappen. Een overzicht van stukjes over het wetenschappelijk aspect, vindt u daar.]