#mishna — Public Fediverse posts

Spoliatio Aegyptiorum

De Latijnse woorden uit de titel betekenen zoiets als “de beroving van de Egyptenaren”, maar dit blogje gaat niet over de plundering van het museum van Malawi, niet over de roofopgraving waarbij de Sapfo-papyri zouden zijn gevonden en ook niet over de moord op de bewakers van de Leuvense opgraving bij Dayr al-Barsha. Al mag u bij die ellende best even stilstaan. Ik wil het echter hebben over de Spoliatio Aegyptiorum, een uitdrukking die wordt gebruikt ter typering van de relatie tussen enerzijds de christelijke en anderzijds de Romeinse levensbeschouwing.

Jeruzalem versus Athene

Voor de eerste christenen was het nog vrij eenvoudig: de wereld zou op zeer korte termijn worden omgekeerd, de eersten zouden de laatsten zijn en de laatsten de eersten, en er zou een nieuwe wereld ontstaan. De Romeinse wereld zou dus verdwijnen. De eschatologische ommekeer bleef echter uit en de christenen moesten steeds meer nadenken over de plek die ze in dit Romeinse ondermaanse wilden bekleden. Was er niet een tegenstelling tussen hun geloof en hun wereld? In de beroemde woorden van de christelijke auteur Tertullianus: wat had Jeruzalem te maken met Athene? welke overeenkomst was er tussen de Academie en de Kerk? wat hadden ketters en christenen gemeen?noot Tertullianus, De praescriptione haereticorum 7; de titel is onvertaalbaar. Tertullianus gebruikt een term uit het Romeins Recht die erop neerkomt dat de door andersdenkenden naar voren gebrachte bezwaren niet ontvankelijk zijn.

Tertullianus had het vooral over de Grieks-Romeinse filosofie, die hij niet zonder reden verantwoordelijk hield voor allerlei zijns inziens incorrecte opvattingen. De vraag was echter breder en gold ook voor bijvoorbeeld joden. Tertullianus’ tijdgenoot Yehuda ha-Nasi stelde de Mishna samen, die toonde hoe joods leven mogelijk was in een wereld waarin niet-joden de macht hadden. Anders dan Tertullianus, die de Romeinse wereld afwees, toonde Yehuda dat zulke bezwaren er niet altijd hoefden zijn.

Jeruzalem en Athene

Dat was ook de lijn van degenen die het christendom probeerden uit te leggen. Ze moesten zich daarbij noodzakelijkerwijs bedienen van het jargon en de denkbeelden van hun doelgroep. En dat deden ze. Christelijke denkers herfomuleerden het geloof met het filosofische termenapparaat van hun tijd. Ambrosius, de bisschop van Milaan, gaf bijvoorbeeld een allegorische uitleg van de Bijbel, die hij daardoor in lijn bracht met het in zijn tijd populaire neoplatonisme.

Uiteraard was daarop kritiek. Allegorese was ook in de Oudheid een omstreden methode om teksten te interpreteren – of te laten “buikspreken”, zoals de critici het zouden hebben kunnen verwoorden. Ambrosius’ leerling Augustinus formuleerde echter een antwoord, waarbij hij wees op een passage uit het Bijbelboek Exodus. De Israëlieten hebben van de koning van Egypte, wiens land tien plagen heeft doorstaan, toestemming gekregen het land te verlaten.

Toen pakten de Israëlieten hun baktroggen, met daarin het nog ongedesemde deeg, wikkelden die in kleren en namen ze op de schouders. Ze hadden gedaan wat Mozes had opgedragen en de Egyptenaren om zilveren en gouden sieraden en om kleren gevraagd. En de Heer had ervoor gezorgd dat de Egyptenaren hun goedgezind waren, zodat ze op hun verzoek ingingen. Zo beroofden ze de Egyptenaren.noot Exodus 12:34-36; NBV21.

Dit is dus de Spoliatio Aegyptiorum. Augustinus las deze passage (niet als eerste) als een legitimatie om alles wat hij kon gebruiken uit het heidense erfgoed over te nemen, zoals de neoplatoonse filosofie én de methoden van niet-christelijke denkers. Augustinus is een van de diepzinnigste en scherpzinnigste denkers uit de Oudheid, maar de ironie dat hij het gebruik van allegorie rechtvaardigde door middel van allegorie, lijkt hem te zijn ontgaan.

[Dit stukje ging natuurlijk alleen maar indirect over het Nieuwe Testament, maar soit. Een overzicht van die stukjes is hier.]