#traditionskern — Public Fediverse posts

De proto-Bulgaren

Gesp uit Zuid-Rusland, waar de Bulgaren in de zesde eeuw woonden (Neues Museum, Berlijn)

[Dit is het voorlaatste van zes blogjes over de herkomst van de Slavischsprekende volken. Het eerste was hier.]

In de vorige vier blogjes heb ik geprobeerd in kaart te brengen wat we weten kunnen over de geschiedenis van de Slavischsprekenden vanaf hun Urheimat rond de Pripjatmoerassen tot het moment waarop ze, onder de vleugels van de Avaren naar het Balkanschiereiland kwamen. Migratie speelde een heel belangrijke rol, maar ook wat ik “slavificering” heb genoemd: dat mensen de taal en gewoontes van hun Slavische buren overnamen. Dat speelde zeker een rol bij de laatste groep migranten die ik wil behandelen: de Bulgaren. Maar eerst iets anders: de vorming van vroege staten.

Vroege staten

Stammen clusterden tot superfederaties, die vielen weer uiteen, de stammen herclusterden en vervolgens viel opnieuw een superfederatie uiteen. Dat was echter geen eeuwige cyclus. In elk geval in wat ooit de Romeinse wereld was geweest, kwam er vanaf de zesde eeuw een einde aan. In het westen consolideerden de Visigoten hun macht in het Rijk van Toledo en de Franken deden dat in het gebied dat naar hen is vernoemd. Ze zijn te typeren als “vroege staat”, en hun zelforganisatie was deels te danken aan samenwerking met de christelijke kerk.

Ook in Oost-Europa ontstonden vroege staten, zij het wat later. Toen de Avaren in 626 hun hand hadden overspeeld in een mislukte poging Constantinopel in te nemen, viel ook deze superfederatie uiteen en maakten de Slavische groepen zich los. Karinthië had de primeur, al snel gevolgd door het rijk van koning Samo – naar verluidt een Frank – in het gebied van de Praag-cultuur: Moravië, Bohemen en de vallei van de Elbe. Iets later ontstonden ook Groot-Moravië, het hertogdom Kroatië en het prinsdom Servië. De eerste leiders van deze vroege staten bouwden krediet op in de strijd tegen weer een groep nieuwkomers: de Bulgaren.

De proto-Bulgaren

Een superfederatie, uiteraard: een clustering van diverse groepen onder een charismatische leider. Daarover straks. Eerst iets over de voorgeschiedenis, en die is volslagen onduidelijk. We lezen namelijk ook over Onoguren, Utiguren en Cutriguren. Wellicht waren de Bulgaren ooit een deelgroep van een van deze stammen, of omgekeerd: dit waren Bulgaarse deelgroepen. Stamsamenlevingen zijn nu eenmaal fluïde. Het helpt niet dat latere Byzantijnse en Armeense auteurs (zoals Mozes van Chorene) de uiteenlopende noordelijke groepen, ongeacht de naam die ze zelf gebruikten, aanduiden met anachronismen als Skythen of Geten. Feitelijk weten we alleen dat er in de vijfde eeuw een kerngroep was die de Bulgaarse tradities bewaarde (de “Traditionskern”).

De drie gur-namen en de naam “Bulgaar”, waarvoor diverse nooit helemaal overtuigende etymologieën zijn geopperd, suggereren dat we te maken hebben met mensen die een taal spraken die behoorde tot de Turkse taalfamilie. Dat past goed bij het vermoeden dat de kerngroep vanuit Centraal-Azië westwaarts is gekomen in het zog van de Hunnen. Toen het DNA-bewijs erbij kwam, bleek echter dat de eerste Bulgaren vooral verwant waren met de bevolking van Europa. Het een sluit het ander niet uit: een oostelijke krijgerselite kan heel wel zijn gefuseerd met mensen uit het zuiden van Rusland.

Want het zuiden van Rusland, ten zuidoosten van de Slavische Penkivka-cultuur, dat is waar de Bulgaren woonden na het uiteenvallen van de Hunse superfederatie. In 480 nam keizer Zeno I Bulgaren in dienst om af te rekenen met enkele Gotische groepen, maar deze huurlingen werden verslagen. Ze hadden nu echter de weg naar het Donaugebied ontdekt, en in de volgende decennia waren er allerlei Bulgaarse invallen en plundertochten. Schrijvend in 551 heeft Jordanes het over “de dagelijkse moeilijkheden met de Bulgaren, Antes en Sclaveni”.noot Jordanes, Romana 388.

Nog geen tien jaar later hadden de Byzantijnen grotere moeilijkheden: de Avaarse superfederatie kwam naar het westen. Volgens Menandros Protektor versloegen ze de Onoguren, om vervolgens door het gebied van de Antes verder te trekken noot Menandros, fragment 5. Waar de Slavische volken westwaarts trokken (de Ipoteşti-Cândeşti-cultuur), lijken de Bulgaren in hun gebied te zijn gebleven. Voor wat het waard is noteer ik dat de Avaarse leider Baian zou claimen dat de Utiguren en Cutriguren hem tribuut betaalden. Wat dit betekent voor de Bulgaren, is onduidelijk omdat de verhouding tussen de Bulgaren, Onoguren, Utiguren en Cutriguren onduidelijk is. Daarom gebruiken oudheidkundigen en mediëvisten voor deze vroege fase van de Bulgaarse geschiedenis wel de naam Proto-Bulgaars.

[Dit blogje wordt vanmiddag afgerond.]

#Antes #Avaren #Baian #Bulgaren #DNAOnderzoek #Jordanes #MenandrosProtektor #MozesVanChorene #PenkivkaCultuur #PraagCultuur #Traditionskern #vroegeStaat #ZenoI

De Thuringers

Germaans graf uit Reuden (Landesmuseum für Vorgeschichte, Halle)

Voor de oudheidkundige vormen de Germanen een probleem. Hij beschikt over de archeologische vondsten van onder meer de Jastorf-cultuur, die een IJzertijdcultuur documenteren die, in materieel opzicht, eenvoudiger was dan de aangrenzende La Tène-cultuur (“de Kelten”). Hij beschikt over Germaanse teksten, maar die zijn ontzettend laat. Ze documenteren vooral laatantieke visies op een verleden dat niet alleen legendarisch is maar ook destijds al gold als hypothetisch. En de oudheidkundige beschikt over Griekse en Romeinse bronnen, die altijd datgene weergeven wat de auteurs zelf wilden vertellen, en niet per se een compleet of zelfs maar representatief beeld bieden. Kortom, de Germanen zijn leuk.

Woonplaats

Eén van de problemen is de landkaart. Uit diverse auteurs kennen oudheidkundigen de namen van enkele stammen uit het land ten oosten van de Rijn en ten noorden van de Donau. De wereldkaart van de Grieks-Romeinse geograaf Ptolemaios van Alexandrië biedt de coördinaten van enkele plaatsen, en de geografische breedte is doorgaans redelijk accuraat, maar de lengte is dat niet. Belangrijker echter is dat de de verzameling namen verwijst naar diverse tijdstippen en bovendien vrijwel zeker incompleet is. Als een archeoloog dus beweert

deze vondsten zijn van de Thuringers,

bedoelt hij eigenlijk

deze vondsten zijn gedaan in een gebied waarvan we feitelijk niet weten wie er woonden maar waarop we vooralsnog het etiket “Thuringers” plakken omdat die naam nu eenmaal beschikbaar is en omdat in de buurt een Duitse regio ligt die sinds de Middeleeuwen “Thüringen” heet.

Het cruciale woord in de voorgaande volzin is “vooralsnog”: de uitspraak is ad hoc, zoals alle oudheidkundige kennis. Het is de beste hypothese om van de onvolledige en ambigue informatie chocola te maken. Aan vondsten die uit zichzelf niet zeggen aan wie ze toebehoorden, koppelen we een naam uit de verzameling waarover we beschikken. Het is weinig méér.

In elk geval hebben we het over een gebied in het zuiden van het huidige Sachsen-Anhalt; de huidige deelstaat Thüringen ligt meteen ten zuiden daarvan. Plaatsnamen verschoven wel vaker; de verplaatsing van de naam “Saksen” van de monding naar de bovenloop van de Elbe is een ander voorbeeld.

De eerste Thuringers

Maar als we dit alles in overweging nemen, wat weten we dan over de Thuringers? De naam is gedocumenteerd in de tweede eeuw na Chr., als de genoemde Ptolemaios melding maakt van Teuriochaima. Er was dus een heim, een thuisland, voor een groep die destijds Teuriërs heette. Er is wel geopperd dat die naam verwant is met het tweede element dat we kennen uit de veel oudere stamnaam Hermon-duri, maar hoewel deze Hermonduriërs en Thuringers allebei in de buurt van de Elbe leefden, is het verband klankwettig onmogelijk. Een verband met Terwingen is niet uitgesloten, maar die woonden honderden kilometers verderop.

Tweede-eeuwse torques uit het gebied van de Thuringers (Zeughaus, Berlijn)

In de derde en vierde eeuw clusterden in het Overrijnse allerlei oudere groepen tot nieuwe, grotere stammen, zoals de Franken, de Saksen en de Alamannen, en wie weet zijn de Thuringers ook zo’n groep, wellicht met de Teuriërs als kern. Dit is echter speculatief, en het is helemáál speculatief als ik een verband leg met de Romeinse gouden munten uit het midden van de derde eeuw die alleen in het gebied van de Thuringers zijn gevonden. Het is denkbaar dat de Romeinse keizer Gallienus de nieuw gevormde federatie goud beloofde als zij de oorlog verklaarden aan deze of gene Romeinse vijand; ik blogde er al eens over en ik weet dat er kritiek op deze speculatie is. Aannemend dat het desondanks klopt, is eveneens denkbaar dat dit goud het middel was waarmee een charismatische Teuringse leider een federatie schiep. Maar nogmaals: dit is pure speculatie.

We weten wel iets anders. De archeologische vondsten documenteren dat er mensen vanuit het noorden en westen trokken naar het gebied dat later dat van het koninkrijk der Thuringers zou zijn. Dat koninkrijk zou rond het midden van de vijfde eeuw zijn ontstaan. We mogen speculeren dat diverse adellijke families verzwagerd waren geraakt en een Traditionskern hadden aanvaard: gedeelde verhalen over een legendarisch verleden, overeenkomstige normen en gebruiken, wederzijdse erkenning, en een gedeeld respect voor een (Teuringse?) dynastie.

Zo of anders ontstond een koninkrijk, dat we in de Late Oudheid gedurende een jaar of tachtig kunnen volgen.

[Wordt vervolgd]

Deze blog, die u ook via het Whatsapp-kanaal kunt volgen, is niet mijn enige activiteit. Ik bied ook cursussen aan.

Zelfde tijdvak

Ausonius aan de Moezel
september 22, 2021
De vijfde eeuw (2)
maart 2, 2017
Meroïtische lampen
januari 9, 2019 Deel dit:

#alamannen #elbe #franken #gallienus #hermonduriers #jastorfCultuur #klankwet #ptolemaiosVanAlexandrie #saksen #thuringen #thuringers #traditionskern