#sjamanisme — Public Fediverse posts

Hekserij in Bremen

Binnenkort is hier een blogje waarin hekserij een rol speelt, dus ter voorbereiding neem ik u mee naar een heksenproces dat in 1603 plaatsvond in de vrije Hanzestad Bremen. De aanleiding tot het onderzoek lijkt de dood te zijn geweest van een zekere Henrich Raetken, onder omstandigheden die verdacht genoeg waren om te leiden tot onderzoek. Zo kwamen twee vrouwen in het vizier van de autoriteiten. De bekentenissen van de twee, vermoedelijk afgelegd onder tortuur, zijn over.

De twee maanden geleden overleden Italiaanse historicus Carlo Ginzburg heeft weleens geopperd dat, voor zover er een werkelijke vorm van gedrag is geweest die door de zestiende-eeuwse juristen werd gebrandmerkt als hekserij, het gaat om mensen die in een traditie stonden die lijkt op sjamanisme. Ander onderzoekers denken dat dit vooralsnog niet is bewezen. In elk geval: tegenover de hoogopgeleide juristen, die alles wisten van de kerkelijke weerzin tegen concurrerende opvattingen, waren deze vrouwen kansloos, en alles wat ze zeiden, werd uitgelegd alsof het een duivelspact was.

Pellcke Stubben

De eerste die werd verhoord, was Pellcke Stubben, die, zo lezen we in de stukken, bekende dat ze meer dan twintig jaar tovenarij had beoefend. Ze had van haar tante Gretke Kramers geleerd hoe ze een zalf moest bereiden waarmee ze haar vijanden onheil kon berokkenen. Kramers zou voor Stubben tevens een minnaar hebben geregeld: Lucifer zelf (“groot van gestalte, gekleed in het groen, zwarte hoed met veren, handen die aanvoelden als ijzer maar zacht waren als een spons”). Die had haar geld gegeven dat later was veranderd in mest.

Stubben zou op dondernachten op de Domsheide (een plein bij de Dom) hebben gedanst met de duivel op muziek van een trommel, gemaakt van glas. Haar relatie met de duivel had zeven jaar geduurd en hoewel ze dat aanvankelijk niet had gewild, had de duivel haar geen rust gegeven als ze had willen bidden. In die zeven jaar was de duivel elf keer in haar woning geweest.

De duivel zou haar hebben geleerd hoe ze twee minnaressen uit de aarde kon laten opduiken: Jonkvrouw Alheid (“de ene voet in de vorm van een kip, de andere in de vorm van een koe”) en Jonkvrouw Janneke. Ze had gehoopt die eerste te kunnen uithuwelijken aan Henrich Raetken, die zich echter te jong had gevoeld voor de verbintenis. Hij was wel bij Stubben in de leer gegaan. Later was Raetken dus onder verdachte omstandigheden overleden en zo was zijn onderwijzeres in beeld gekomen.

Wellicht wilden degenen die de beschuldigingen tegen de wegens hekserij aangeklaagde vrouw onderzochten, nog wel denken dat haar verhalen alleen maar visioenen waren. Gekke dromen, die iedereen weleens heeft. Wellicht waren ze geneigd haar te beschouwen als geestesziekte. Eerder beklagenswaardig dan kwaadaardig. Maar tegenover de rechter bekende Stubben meer. Met de zalf waarvan ze het recept van Gretke had geleerd, had ze twee ossen, vijf koeien en een paard gedood. En zij had Raetken gedood door hem met die zalf in te smeren.

Gretke Kramers

Het onderzoek leidde naar Stubbens tante en leermeesteres, Gretke Kramers. Die vertelde dat ze hekserij had geleerd van een zekere Cathrine Stadtlander. Die had haar geleerd hoe ze muizen tevoorschijn kon toveren, en sindsdien was Kramers door de duivel achtervolgd. Voor het eerst had ze hem gezien bij de Bischofsnadel (een stadspoort) en daar hadden ze gedanst. Opnieuw was er een muzikant: een klein mannetje met een glazen muziekinstrument dat leek op een kandelaar.

Ook Kramers had een bovennatuurlijke minnaar, maar het was niet Lucifer, maar een zekere Federbusch. Het was opnieuw iemand die geld had beloofd dat nooit materialiseerde. De duivel, zo verklaarde ze tijdens het verhoor, verscheen nog altijd aan haar: nog maar acht dagen voor haar arrestatie was hij bij haar in de tuin geweest. Hoe vaak hij op bezoek was gekomen, wist ze niet te zeggen. En inderdaad: ze bezat een pot met duivelse zalf. Daarmee deed ze niemand kwaad, maar wie zich ermee insmeerde en daarbij de duivel aanriep, kon vervolgens gaan waar hij maar wilde.

Vonnis

En zo volgde op de dood van Henrich Raetken de arrestatie van Pellcke Stubben en volgde op haar bekentenis de arrestatie van Gretke Kramers. Hun schuld leek meer dan bewezen en de rechter veroordeelde ze tot de brandstapel.

Op 21 december 1603 kwamen de beulsknechten hen ophalen. Kramers bleek al te zijn gestorven. Haar leerlinge Stubben was nog in leven en herhaalde een credo dat de omstanders doodsbang moet hebben gemaakt:

Ick glove an den Forsten der Welt,
den allmächtigen Schepper Himmels und der Erden
und an den Düvel, sinen enigen gebornen Sohne, unsen Heren,
de entfangen es van den bösen Geest,
gebaaren uth Maria.

Ze werd naar buiten geleid en samen met het lijk van Kramers verbrand.