#safaitisch — Public Fediverse posts

Faits divers (46): oosterse data

Een nieuwe aflevering in de onregelmatig verschijnende reeks faits divers, met deze keer de uitbreiding van het databestand in Mesopotamië en Arabië, waarbij ook allerlei Grieken en Romeinen opduiken.

Spijkerschrift

Ik heb weleens geblogd over de omvang van het overgeleverde corpus van de diverse oude talen, want wetenschappers hebben een jaar of twintig geleden eens uitgeknobbeld hoeveel woorden er over zijn. Over het belang en de methode van zo’n exercitie valt een boom op te zetten, en er is ook wel kritiek op, maar sommige conclusies zijn duidelijk: van de oude talen vóór 300 na Chr. is het Grieks, gemeten aan het overgeleverde aantal woorden, met afstand het grootst. Op een gedeelde tweede plaats stonden het Latijn en het Akkadisch, de spreektaal van de Babyloniërs en Assyriërs en de taal van de internationale diplomatie in de Bronstijd. Het Akkadische corpus blijft groeien: elk jaar worden meer kleitabletten opgegraven dan gepubliceerd.

Dankzij moderne scanners kunnen kleitabletten vrij snel worden ingelezen en de ingekraste tekens zijn met moderne computertechnieken te lezen. Het is niet zo dat het transcriberen van een Akkadische tekst nu appeltje-eitje is, maar er zit schot in de zaak. De volgende stap is de vertaling, ongeveer zoals u DeepL of Google Translate kunt gebruiken. De flessenhals is dat de artificiële intelligentie een digitale kennisbasis (knowledge base) nodig heeft. De tienduizenden teksten die al in digitale vorm bestaan, zijn daarvoor eigenlijk te weinig. Maar opnieuw: er komt schot in de zaak, de grootste filologische data-explosie aller tijden komt binnen handbereik en hier is een initiatief waaraan u kunt meewerken.

U moet natuurlijk wel Akkadisch kunnen lezen. En wat zo aardig is: Ex Oriente Lux biedt net een cursus aan.

Het vroege Arabië

Meer geschreven data: dat geldt niet alleen voor Akkadische teksten uit Mesopotamië, maar ook voor de talen van het oudste Arabië. Dus zeg maar Syrië, Jordanië en het noorden van Saoedi-Arabië; later ook noordelijk en westelijk Irak en zuidelijk Saoedi-Arabië, en uiteraard nog meer na het ontstaan van het Kalifaat. Ik beschrijf deze korte geschiedenis omdat het misverstand dat het Arabisch zich langs de Wierookroute van zuid naar noord verspreidde, blijft terugkeren, waarbij de aanname dan is dat het Arabische Schiereiland een cultuurcentrum was dat de Arabische cultuur “uitzond”.

Dat ligt dus anders en dat inzicht danken we aan de duizenden en duizenden Arabische inscripties die de afgelopen kwart eeuw zijn gepubliceerd. Onze kennis van de antieke Zuid-Semitische talen, zoals het Safaïtisch, is spectaculair gegroeid. U vindt de inscripties, kort en lang, op de website OCIANIA. De webmasters hebben een leuk overzicht gemaakt van de intrigerendste ontdekkingen van 2025. Zoals:

• Een vermelding van de koning van Babylon;
• Een man met een Griekse naam en Joodse vrienden;
• Een Safaïtisch ABC met de letters in de volgorde van het Griekse alfabet;
• Een Romein die door de stam Thamud is verdreven.

Het interessantst is een slaaf die zijn stamboom geeft, wat extreem zeldzaam is in de oude wereld, en die zijn meesters aanduidt met de Aramese/Hebreeuwse naam Ismaëlieten. Dit illustreert dat de naam “Arabieren” lang niet altijd gangbaar is geweest. In de oudste, voor-Arabische talen van Jemen was het zelfs een verwijt iemand aan te duiden als Arabier. Het voornaamste punt is hier dat we de complexiteit van dit deel van de oude wereld steeds scherper in zicht krijgen.

Ik rond dit blogje belerend af met een waarschuwing: ook al groeit de omvang van ons databestand, dat is op zich geen wetenschap. De verwerving van data is slechts een voorwaarde voor wetenschap. Het feitelijke werk is de interpretatie; het belang is de vergelijking met het heden, waardoor we onszelf beter leren kennen; en nieuws is het alleen als er nieuwe soorten inzicht zijn. Dit blogje was dan ook alleen geschreven voor u, oudheidliefhebber.

Deze blog, die u ook via het Whatsapp-kanaal kunt volgen, is niet mijn enige activiteit. In het voorjaar organiseer ik een reis naar Bulgarije en een andere reis langs Keltische locaties.

Faits divers (45)

Een nieuwe aflevering in de onregelmatig verschijnende reeks faits divers, met deze keer één nieuwtje en wat trivia. Niets wereldschokkends, al had het eerste bericht wel wat meer aandacht in de Nederlandse media mogen hebben.

Houthonger

Eerst dus dit geweldige artikel over de “houthonger” van de Romeinen. Je kunt aan de hand van jaarringen van alles en nog wat vaststellen: de ouderdom natuurlijk, en de herkomst van het gekapte hout, maar ook de ouderdom van de boom op het moment dat die werd gekapt. Dat de gevelde bomen in de loop van de derde eeuw na Chr. steeds jonger werden, bewijst dat de oude, dikke en meest geschikte bomen al op waren. Dat past perfect bij wat we al wisten: dat er houtschaarste was. Er zijn bijvoorbeeld klachten bekend over badhuizen die niet voldoende warm werden gestookt – en dan lezen we dus dat de burgemeester in het koude water wordt gejonast.

Velzeke

Voor Nederlanders is het archeologisch museum van Velzeke vermoedelijk een van de best bewaarde geheimen van België. Er wordt al tijden vermoed dat Feliciacum, zoals de antieke nederzetting vermoedelijk heette, moet teruggaan op een vroeg-Romeins bouwprogramma. De aloude weg van Keulen naar de Noordzee liep immers, zo beschreef Robert Nouwen in De Romeinse heerbaan, van Tongeren westwaarts en passeerde Velzeke. Nu is definitief bevestigd wat archeologen altijd al vermoedden: dat er een Romeins kamp is geweest.

Het is slechts dataverwerving: de dagelijkse gang van zaken in de wetenschap. Er is geen sociaalwetenschappelijke vraag beantwoord en er is ook geen nieuw type inzicht, dus het hoefde echt niet in de krant. Nieuws was er immers niet. Maar voor ons, oudheidliefhebbers, is dit toch wel aardig om te vernemen – een leuk item voor een blogje met oudheidkundige faits divers.

Oosterse talen

Safaïtisch was een oosterse taal die eigenlijk pas de laatste tijd, door de publicatie van duizenden en duizenden inscripties uit de Arabische woestijnen, goed wordt begrepen. Er is een schat aan informatie vrij gekomen; we begrijpen de ontwikkeling van diverse Zuid-Semitische alfabetten en talen beter; soms zijn er verrassend nieuwe inzichten, die ons beeld van voorislamitisch Arabië op de kop zetten; vaak zijn er interessante nieuwtjes die voor oudheidliefhebbers leuk zijn.

Zoals deze inscriptie. Het Safaïtisch kende geen eigen alfabet waarin alle letters in een vaste volgorde staan opgesomd. Daarom is het opmerkelijk dat deze inscriptie de volgorde van het Griekse alfabet aanhoudt. (Zulke alfabetteksten hadden een kwaadafwerende functie.) Dat je je eigen letters ordent naar de principes van een ander schrift, suggereert dat iemand er een voordeel in herkende en niet alleen twee alfabetten kende maar ook twee talen beheerste, en niet eenkennig was.

Tot slot

Ik kwam een mooie passage tegen in La Méditerranée (1977) van Fernand Braudel:

Wat is de Middellandse Zee? Duizend dingen tegelijk. Niet een landschap, maar een opeenvolging van zeeën. Niet een beschaving, maar een opeenstapeling van beschavingen, de een op de andere. Wie reist door het Middellandse Zee-gebied vindt het Romeinse Rijk in Libanon, de Prehistorie op Sardinië, de Griekse steden op Sicilië, Arabieren in Spanje, de Ottomaanse islam op de Balkan. De Middellandse Zee is duiken naar de diepste eeuwen, tot aan de megalithische bouwwerken van Malta of de piramides van Egypte. De Middellandse Zee is een ontmoeting met zeer oude maar nog springlevende zaken, pal naast ultramoderne: naast het schijnbaar onveranderlijke Venetië, is er de zware industrie van Mestre; om de vissersboot die niet anders is dan het schip van Odysseus, spoelt het verwoestende chloor van de zeebodem of de enorme olieraffinaderijen. De Middellandse Zee is alles tegelijk.

Deze blog, die u ook via het Whatsapp-kanaal kunt volgen, is niet mijn enige activiteit. In het voorjaar organiseer ik een reis naar Bulgarije en een andere reis langs Keltische locaties.

#ChausséeBrunehaut #FaitsDivers #FernandBraudel #GriekseAlfabet #MiddellandseZee #Safaïtisch #Velzeke