#rens-bod — Public Fediverse posts

Herodotos was geen historicus

Herodotos (Neues Museum, Berlijn)

Ergens in februari liet een oudheidkundige mailinglijst weten dat een classicus een online-lezing zou verzorgen over “Herodotus and the Invention of History”. Het was gratis, het was online en het was toegankelijk voor iedereen. De goede bedoelingen spatten er vanaf en ik wil er ook niet over mopperen. Daarom blog ik er pas nu over. Maar het is wel onzin.

Geschiedwetenschap

Kijk, het zit zo. Geschiedenis, d.w.z. het verklaren van gebeurtenissen uit het verleden, is een wetenschap. Net als chemie en astronomie. Maar wetenschappen komen niet kant-en-klaar uit de hemel vallen. Aan de astronomie ging het tastend zoeken vooraf van de astrologen en aan de chemie ging de alchimie vooraf. Pas in de Nieuwe Tijd zijn deze activiteiten van een proto-wetenschappelijk stadium overgegaan naar het wetenschappelijke stadium. Het springende punt is, zoals Rens Bod zo mooi heeft beschreven in Een wereld vol patronen, de reflectie op het proces waarmee we informatie zoeken.

Dat is met geschiedenis niet anders. Geschiedvorsing werd pas eind negentiende eeuw een serieuze wetenschap. Daarvoor was nodig dat men reflecteerde op het ambacht zelf. Pas rond 1900 zijn historici begonnen een theoretisch kader te ontwikkelen waarmee ze konden spreken over zaken als causaliteit of de gebruikte begrippen. Het maakt immers uit of een woord als “stad” is gedefinieerd, en zo ja of dat een wezensdefinitie is of een omschrijvende definitie, of dat er sprake is van een type, een ideaaltype of een extreemtype, of dat we te maken hebben met familiegelijkenissen. Ik zou nog kunnen toevoegen dat geschiedtheoretici ook hebben nagedacht over de aard van causaliteit, wat al teruggaat tot op de achttiende eeuw, en over de vraag of een abstract begrip (zoals een religie) verklarende kracht kan hebben voor individueel gedrag. Pas toen de geschiedvorsing beschikte over een theoretisch kader, was er sprake van een wetenschap. Dat is niet een nieuwe stap in de geleidelijke ontwikkeling van een bepaald vakgebied, maar een kwalitatieve omslag.

Om het anders te zeggen: een Edward Gibbon verhoudt zich tot een Henri Pirenne zoals een alchimist tot een chemicus of astrologie tot astronomie. De Grieks-Romeinse geschiedschrijving – een geniale flits als Appianus’ causaliteitsbegrip niet te na gesproken – behoort tot het proto-wetenschappelijke stadium. Herodotos dus ook. Zeggen dat Herodotos een historicus was, is hetzelfde als zeggen dat je niet hoeft na te denken over je methode, dat iedereen geschiedenisboeken kan schrijven en dat we de wetenschappelijke opleidingen kunnen opdoeken.

Geschiedschrijving

Nu kun je zeggen: oké, hij staat niet aan het begin van de geschiedwetenschap, maar wel aan het begin van de geschiedschrijving. Maar ook dat is niet waar. Uit het Nabije Oosten kennen we niet alleen koningslijsten, inscripties en kronieken, maar ook verhalende geschiedschrijving. Als het gaat om bijvoorbeeld Herodotos’ causaliteitsbegrip, waarbij menselijke handelingen de vertaling zijn van de goddelijke wil, is de auteur van het Deuteronomistisch Geschiedwerk hem een kleine twee eeuwen vóór.

Je zou bovendien kunnen verdedigen dat Hekataios van Milete de eerste Griekse geschiedschrijver is geweest. In de Duitse literatuur gebeurt dat ook wel. Hekataios’ werk is echter te fragmentarisch overgeleverd om dit werkelijk zeker te weten.

Simpel samengevat: Herodotos is noch de eerste geschiedwetenschapper, noch de eerste geschiedschrijver. De opmerking van de Romeinse politicus Cicero dat Herodotos de vader van de geschiedenis zou zijn, wordt in de vakliteratuur weliswaar tot walgens toe herhaald, maar een onwaarheid wordt niet waar door haar tot walgens toe te herhalen. Herodotos is wél de eerste Griekstalige geschiedschrijver wiens werk is overgeleverd. Als hij ergens de grondlegger van is geweest, dan was hij de “vader van de onderzoeksjournalistiek”.

Prachtauteur

Dat is niet gering en benadrukt ’s mans nieuwsgierigheid. Ik denk niet dat veel lezers van dit blogje én Griekenland én Oekraïne én Egypte hebben bezocht, maar Herodotos deed dat wel. Hij is de eerste wiens werkwijze, namelijk het journalistieke hoor en wederhoor (of de pretentie van hoor en wederhoor), we denken te begrijpen. Dat is niet gering.

Ook bewonder ik zijn vertelkunst. Zijn opmerking dat in zijn tijd een bepaald standbeeld nog in Babylon was te zien, behoort tot het manipulatiefste dat ik ooit heb gelezen.noot Voor wie het even niet paraat heeft: Herodotos bezocht Babylon niet, beweert dat ook nergens, maar wekt wel paginalang die indruk. Kortom, ook al was Herodotos geen historicus in de normale zin van het woord, en ook al verschenen de Historiën bijna twee eeuwen na het Deuteronomistisch Geschiedwerk, hij blijft een geweldige auteur.

Deze blog kunt u ook volgen via een Whatsapp-kanaal.

Zelfde tijdvak

Ilja Pfeijffer, Alkibiades (1)
augustus 4, 2023
Lycië tussen Athene en Perzië
november 26, 2024
De eerste filosofen (9): Empedokles
april 25, 2022 Deel dit: #Appianus #begrippen #causaliteit #Cicero #DeuteronomistischGeschiedwerk #EdwardGibbon #HekataiosVanMilete #HenriPirenne #HerodotosVanHalikarnassos #RensBod

Herodotos was geen historicus

Herodotos (Neues Museum, Berlijn)

Ergens in februari liet een oudheidkundige mailinglijst weten dat een classicus een online-lezing zou verzorgen over “Herodotus and the Invention of History”. Het was gratis, het was online en het was toegankelijk voor iedereen. De goede bedoelingen spatten er vanaf en ik wil er ook niet over mopperen. Daarom blog ik er pas nu over. Maar het is wel onzin.

Geschiedwetenschap

Kijk, het zit zo. Geschiedenis, d.w.z. het verklaren van gebeurtenissen uit het verleden, is een wetenschap. Net als chemie en astronomie. Maar wetenschappen komen niet kant-en-klaar uit de hemel vallen. Aan de astronomie ging het tastend zoeken vooraf van de astrologen en aan de chemie ging de alchimie vooraf. Pas in de Nieuwe Tijd zijn deze activiteiten van een proto-wetenschappelijk stadium overgegaan naar het wetenschappelijke stadium. Het springende punt is, zoals Rens Bod zo mooi heeft beschreven in Een wereld vol patronen, de reflectie op het proces waarmee we informatie zoeken.

Dat is met geschiedenis niet anders. Geschiedvorsing werd pas eind negentiende eeuw een serieuze wetenschap. Daarvoor was nodig dat men reflecteerde op het ambacht zelf. Pas rond 1900 zijn historici begonnen een theoretisch kader te ontwikkelen waarmee ze konden spreken over zaken als causaliteit of de gebruikte begrippen. Het maakt immers uit of een woord als “stad” is gedefinieerd, en zo ja of dat een wezensdefinitie is of een omschrijvende definitie, of dat er sprake is van een type, een ideaaltype of een extreemtype, of dat we te maken hebben met familiegelijkenissen. Ik zou nog kunnen toevoegen dat geschiedtheoretici ook hebben nagedacht over de aard van causaliteit, wat al teruggaat tot op de achttiende eeuw, en over de vraag of een abstract begrip (zoals een religie) verklarende kracht kan hebben voor individueel gedrag. Pas toen de geschiedvorsing beschikte over een theoretisch kader, was er sprake van een wetenschap. Dat is niet een nieuwe stap in de geleidelijke ontwikkeling van een bepaald vakgebied, maar een kwalitatieve omslag.

Om het anders te zeggen: een Edward Gibbon verhoudt zich tot een Henri Pirenne zoals een alchimist tot een chemicus of astrologie tot astronomie. De Grieks-Romeinse geschiedschrijving – een geniale flits als Appianus’ causaliteitsbegrip niet te na gesproken – behoort tot het proto-wetenschappelijke stadium. Herodotos dus ook. Zeggen dat Herodotos een historicus was, is hetzelfde als zeggen dat je niet hoeft na te denken over je methode, dat iedereen geschiedenisboeken kan schrijven en dat we de wetenschappelijke opleidingen kunnen opdoeken.

Geschiedschrijving

Nu kun je zeggen: oké, hij staat niet aan het begin van de geschiedwetenschap, maar wel aan het begin van de geschiedschrijving. Maar ook dat is niet waar. Uit het Nabije Oosten kennen we niet alleen koningslijsten, inscripties en kronieken, maar ook verhalende geschiedschrijving. Als het gaat om bijvoorbeeld Herodotos’ causaliteitsbegrip, waarbij menselijke handelingen de vertaling zijn van de goddelijke wil, is de auteur van het Deuteronomistisch Geschiedwerk hem een kleine twee eeuwen vóór.

Je zou bovendien kunnen verdedigen dat Hekataios van Milete de eerste Griekse geschiedschrijver is geweest. In de Duitse literatuur gebeurt dat ook wel. Hekataios’ werk is echter te fragmentarisch overgeleverd om dit werkelijk zeker te weten.

Simpel samengevat: Herodotos is noch de eerste geschiedwetenschapper, noch de eerste geschiedschrijver. De opmerking van de Romeinse politicus Cicero dat Herodotos de vader van de geschiedenis zou zijn, wordt in de vakliteratuur weliswaar tot walgens toe herhaald, maar een onwaarheid wordt niet waar door haar tot walgens toe te herhalen. Herodotos is wél de eerste Griekstalige geschiedschrijver wiens werk is overgeleverd. Als hij ergens de grondlegger van is geweest, dan was hij de “vader van de onderzoeksjournalistiek”.

Prachtauteur

Dat is niet gering en benadrukt ’s mans nieuwsgierigheid. Ik denk niet dat veel lezers van dit blogje én Griekenland én Oekraïne én Egypte hebben bezocht, maar Herodotos deed dat wel. Hij is de eerste wiens werkwijze, namelijk het journalistieke hoor en wederhoor (of de pretentie van hoor en wederhoor), we denken te begrijpen. Dat is niet gering.

Ook bewonder ik zijn vertelkunst. Zijn opmerking dat in zijn tijd een bepaald standbeeld nog in Babylon was te zien, behoort tot het manipulatiefste dat ik ooit heb gelezen.noot Voor wie het even niet paraat heeft: Herodotos bezocht Babylon niet, beweert dat ook nergens, maar wekt wel paginalang die indruk. Kortom, ook al was Herodotos geen historicus in de normale zin van het woord, en ook al verschenen de Historiën bijna twee eeuwen na het Deuteronomistisch Geschiedwerk, hij blijft een geweldige auteur.

#Appianus #begrippen #causaliteit #Cicero #DeuteronomistischGeschiedwerk #EdwardGibbon #HekataiosVanMilete #HenriPirenne #HerodotosVanHalikarnassos #RensBod

Herodotos was geen historicus

Herodotos (Neues Museum, Berlijn)

Ergens in februari liet een oudheidkundige mailinglijst weten dat een classicus een online-lezing zou verzorgen over “Herodotus and the Invention of History”. Het was gratis, het was online en het was toegankelijk voor iedereen. De goede bedoelingen spatten er vanaf en ik wil er ook niet over mopperen. Daarom blog ik er pas nu over. Maar het is wel onzin.

Geschiedwetenschap

Kijk, het zit zo. Geschiedenis, d.w.z. het verklaren van gebeurtenissen uit het verleden, is een wetenschap. Net als chemie en astronomie. Maar wetenschappen komen niet kant-en-klaar uit de hemel vallen. Aan de astronomie ging het tastend zoeken vooraf van de astrologen en aan de chemie ging de alchimie vooraf. Pas in de Nieuwe Tijd zijn deze activiteiten van een proto-wetenschappelijk stadium overgegaan naar het wetenschappelijke stadium. Het springende punt is, zoals Rens Bod zo mooi heeft beschreven in Een wereld vol patronen, de reflectie op het proces waarmee we informatie zoeken.

Dat is met geschiedenis niet anders. Geschiedvorsing werd pas eind negentiende eeuw een serieuze wetenschap. Daarvoor was nodig dat men reflecteerde op het ambacht zelf. Pas rond 1900 zijn historici begonnen een theoretisch kader te ontwikkelen waarmee ze konden spreken over zaken als causaliteit of de gebruikte begrippen. Het maakt immers uit of een woord als “stad” is gedefinieerd, en zo ja of dat een wezensdefinitie is of een omschrijvende definitie, of dat er sprake is van een type, een ideaaltype of een extreemtype, of dat we te maken hebben met familiegelijkenissen. Pas toen de geschiedvorsing beschikte over een theoretisch kader, was er sprake van een wetenschap. Dat is niet een nieuwe stap in de geleidelijke ontwikkeling van een bepaald vakgebied, maar een kwalitatieve omslag.

Om het anders te zeggen: een Edward Gibbon verhoudt zich tot een Henri Pirenne zoals een alchimist tot een chemicus of astrologie tot astronomie. De Grieks-Romeinse geschiedschrijving – een geniale flits als Appianus’ causaliteitsbegrip niet te na gesproken – behoort tot het proto-wetenschappelijke stadium. Herodotos dus ook.

Geschiedschrijving

Nu kun je zeggen: oké, hij staat niet aan het begin van de geschiedwetenschap, maar wel aan het begin van de geschiedschrijving. Maar ook dat is niet waar. Uit het Nabije Oosten kennen we niet alleen koningslijsten, inscripties en kronieken, maar ook verhalende geschiedschrijving. Als het gaat om bijvoorbeeld Herodotos’ causaliteitsbegrip, waarbij menselijke handelingen de vertaling zijn van de goddelijke wil, is de auteur van het Deuteronomistisch Geschiedwerk hem een kleine twee eeuwen vóór.

Je zou bovendien kunnen verdedigen dat Hekataios van Milete de eerste Griekse geschiedschrijver is geweest. In de Duitse literatuur gebeurt dat ook wel. Hekataios’ werk is echter te fragmentarisch overgeleverd om dit werkelijk zeker te weten.

Simpel samengevat: Herodotos is noch de eerste geschiedwetenschapper, noch de eerste geschiedschrijver. De opmerking van de Romeinse politicus Cicero dat Herodotos de vader van de geschiedenis zou zijn, wordt in de vakliteratuur weliswaar tot walgens toe herhaald, maar een onwaarheid wordt niet waar door haar tot walgens toe te herhalen. Herodotos is wél de eerste Griekstalige geschiedschrijver wiens werk is overgeleverd. Als hij ergens de grondlegger van is geweest, dan was hij de “vader van de onderzoeksjournalistiek”.

Prachtauteur

Dat is niet gering en benadrukt ’s mans nieuwsgierigheid. Ik denk niet dat veel lezers van dit blogje én Griekenland én Oekraïne én Egypte hebben bezocht, maar Herodotos deed dat wel. Hij is de eerste wiens werkwijze, namelijk het journalistieke hoor en wederhoor (of de pretentie van hoor en wederhoor), we denken te begrijpen. Dat is niet gering.

Ook bewonder ik zijn vertelkunst. Zijn opmerking dat in zijn tijd een bepaald standbeeld nog in Babylon was te zien, behoort tot het manipulatiefste dat ik ooit heb gelezen.noot Voor wie het even niet paraat heeft: Herodotos bezocht Babylon niet, beweert dat ook nergens, maar wekt wel paginalang die indruk. Kortom, ook al was Herodotos geen historicus in de normale zin van het woord, en ook al verschenen de Historiën bijna twee eeuwen na het Deuteronomistisch Geschiedwerk, hij blijft een geweldige auteur.

Deze blog kunt u ook volgen via een Whatsapp-kanaal.

Zelfde tijdvak

De Elefantine-papyri
januari 27, 2019
De wierookroute (2)
mei 3, 2018
De eerste filosofen (10): De atoomtheorie
april 26, 2022 Deel dit: #Appianus #begrippen #causaliteit #Cicero #DeuteronomistischGeschiedwerk #EdwardGibbon #HekataiosVanMilete #HenriPirenne #HerodotosVanHalikarnassos #RensBod

Herodotos was geen historicus

Herodotos (Neues Museum, Berlijn)

Ergens in februari liet een oudheidkundige mailinglijst weten dat een classicus een online-lezing zou verzorgen over “Herodotus and the Invention of History”. Het was gratis, het was online en het was toegankelijk voor iedereen. De goede bedoelingen spatten er vanaf en ik wil er ook niet over mopperen. Daarom blog ik er pas nu over. Maar het is wel onzin.

Geschiedwetenschap

Kijk, het zit zo. Geschiedenis, d.w.z. het verklaren van gebeurtenissen uit het verleden, is een wetenschap. Net als chemie en astronomie. Maar wetenschappen komen niet kant-en-klaar uit de hemel vallen. Aan de astronomie ging het tastend zoeken vooraf van de astrologen en aan de chemie ging de alchimie vooraf. Pas in de Nieuwe Tijd zijn deze activiteiten van een proto-wetenschappelijk stadium overgegaan naar het wetenschappelijke stadium. Het springende punt is, zoals Rens Bod zo mooi heeft beschreven in Een wereld vol patronen, de reflectie op het proces waarmee we informatie zoeken.

Dat is met geschiedenis niet anders. Geschiedvorsing werd pas eind negentiende eeuw een serieuze wetenschap. Daarvoor was nodig dat men reflecteerde op het ambacht zelf. Pas rond 1900 zijn historici begonnen een theoretisch kader te ontwikkelen waarmee ze konden spreken over zaken als causaliteit of de gebruikte begrippen. Het maakt immers uit of een woord als “stad” is gedefinieerd, en zo ja of dat een wezensdefinitie is of een omschrijvende definitie, of dat er sprake is van een type, een ideaaltype of een extreemtype, of dat we te maken hebben met familiegelijkenissen. Pas toen de geschiedvorsing beschikte over een theoretisch kader, was er sprake van een wetenschap. Dat is niet een nieuwe stap in de geleidelijke ontwikkeling van een bepaald vakgebied, maar een kwalitatieve omslag.

Om het anders te zeggen: een Edward Gibbon verhoudt zich tot een Henri Pirenne zoals een alchimist tot een chemicus of astrologie tot astronomie. De Grieks-Romeinse geschiedschrijving – een geniale flits als Appianus’ causaliteitsbegrip niet te na gesproken – behoort tot het proto-wetenschappelijke stadium. Herodotos dus ook.

Geschiedschrijving

Nu kun je zeggen: oké, hij staat niet aan het begin van de geschiedwetenschap, maar wel aan het begin van de geschiedschrijving. Maar ook dat is niet waar. Uit het Nabije Oosten kennen we niet alleen koningslijsten, inscripties en kronieken, maar ook verhalende geschiedschrijving. Als het gaat om bijvoorbeeld Herodotos’ causaliteitsbegrip, waarbij menselijke handelingen de vertaling zijn van de goddelijke wil, is de auteur van het Deuteronomistisch Geschiedwerk hem een kleine twee eeuwen vóór.

Je zou bovendien kunnen verdedigen dat Hekataios van Milete de eerste Griekse geschiedschrijver is geweest. In de Duitse literatuur gebeurt dat ook wel. Hekataios’ werk is echter te fragmentarisch overgeleverd om dit werkelijk zeker te weten.

Simpel samengevat: Herodotos is noch de eerste geschiedwetenschapper, noch de eerste geschiedschrijver. De opmerking van de Romeinse politicus Cicero dat Herodotos de vader van de geschiedenis zou zijn, wordt in de vakliteratuur weliswaar tot walgens toe herhaald, maar een onwaarheid wordt niet waar door haar tot walgens toe te herhalen. Herodotos is wél de eerste Griekstalige geschiedschrijver wiens werk is overgeleverd. Als hij ergens de grondlegger van is geweest, dan was hij de “vader van de onderzoeksjournalistiek”.

Prachtauteur

Dat is niet gering en benadrukt ’s mans nieuwsgierigheid. Ik denk niet dat veel lezers van dit blogje én Griekenland én Oekraïne én Egypte hebben bezocht, maar Herodotos deed dat wel. Hij is de eerste wiens werkwijze, namelijk het journalistieke hoor en wederhoor (of de pretentie van hoor en wederhoor), we denken te begrijpen. Dat is niet gering.

Ook bewonder ik zijn vertelkunst. Zijn opmerking dat in zijn tijd een bepaald standbeeld nog in Babylon was te zien, behoort tot het manipulatiefste dat ik ooit heb gelezen.noot Voor wie het even niet paraat heeft: Herodotos bezocht Babylon niet, beweert dat ook nergens, maar wekt wel paginalang die indruk. Kortom, ook al was Herodotos geen historicus in de normale zin van het woord, en ook al verschenen de Historiën bijna twee eeuwen na het Deuteronomistisch Geschiedwerk, hij blijft een geweldige auteur.

Deze blog kunt u ook volgen via een Whatsapp-kanaal.

Zelfde tijdvak

De Elefantine-papyri
januari 27, 2019
De wierookroute (2)
mei 3, 2018
De eerste filosofen (10): De atoomtheorie
april 26, 2022 Deel dit: #Appianus #begrippen #causaliteit #Cicero #DeuteronomistischGeschiedwerk #EdwardGibbon #HekataiosVanMilete #HenriPirenne #HerodotosVanHalikarnassos #RensBod

Vragen rond de jaarwisseling (1)

Odysseus en Polyfemos (Eleusis)

Twee weken geleden, op 17 december, nodigde ik u uit om de inmiddels traditionele vragen rond de jaarwisseling te stellen. Ik ontving er vrij veel en zal nu mijn best doen ze te beantwoorden. Er waren betrekkelijk weinig vragen over het “klassieke” deel van de oude wereld, maar daarmee begin ik vandaag wel.

Wat vind je van de trailer van de verfilming van de Odyssee?

Historici hebben geen mening over kunst. Ik heb het n.a.v. de film Redbad al eens uitgelegd. We vragen filmmakers toch ook niet of ze een mening hebben over historische processen?

Fresco van een duiker (Paestum)

Is de beroemde schildering van de duiker uit Paestum, gemaakt rond 475 v.Chr., Grieks, Etruskisch of Graeco-Etruskisch?

Je kunt zeggen dat een scheppend kunstenaar autonoom is en uit de diverse tradities neemt wat hij nodig heeft, maar dat roept de vraag op welke tradities dat zijn. En of we die tradities eigenlijk wel kennen, want we kennen uit de Griekse wereld weinig dat hier op lijkt. Ik legde de vraag voor aan Ruurd Halbertsma, die voor het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden een expositie maakte over Paestum. Hij schreef:

De bekende ‘Tombe van de duiker’ blijft een Fremdkörper in de archeologie van Zuid-Italië. Het is tot nog toe de enige gedecoreerde graftombe uit de Griekse periode van Poseidonia/Paestum die we kennen. De twee lange wanden tonen vier ligbedden (klinai), waarop zes symposiasten zijn neergevleid, bezig met muziek, zang en liefkozingen. Een van de korte zijden laat de aankomst (of vertrek?) van de twee andere gasten zien, op de andere korte zijde is een jongen bezig met het uitschenken van de wijn. Op het deksel van de tombe is een naakte jongen afgebeeld, die vanaf een soort duiktoren een duik neemt in het water. Over de interpretatie is al veel inkt gevloeid. Het meest plausibel lijkt mij dat hier de geneugten van de jeugd worden gevierd. De duik als symbool van de overgang van leven naar dood wordt in de literatuur ook vaak genoemd, maar wordt op geen enkele manier gesteund door bijvoorbeeld literaire parallellen met een dergelijke beeldspraak als inhoud.

De beste parallel voor de afbeelding is te vinden in de necropool van Tarquinia, in de Tombe van de Jacht en Visserij, ca. 520-510 v.Chr. Tussen al het jagen en vissen duikt een jongen vanaf een rotspunt de zee in, ook in de Etruskische wandschilderkunst een unicum. Nu hadden de Grieken uit Poseidonia wel contacten met de Etrusken, maar dat waren de Campaanse Etrusken, die aan de overkant van de rivier de Sele woonden. Hun hoofdstad, die onder het huidige Pontecagnano ligt, werd door de Romeinen in de Derde Samnitische Oorlog verwoest. Of het beeld/imago van de duiker in Poseidonia beïnvloed is door een kunstuiting helemaal ten noorden van de Tiber lijkt mij onwaarschijnlijk. Er werd door Grieken én door Etrusken voor het plezier gezwommen en gedoken, zoals jongetjes rondom de Middellandse Zee dat nog steeds doen, zoveel is zeker. En dat plezier zien we terug in de graven, naast de jacht, de muziek, de zang, de wijn en de seks. Kortom, laten we de ‘Tombe van de duiker’ maar gewoon Grieks blijven noemen!

De Saalburg (even ten noorden van Frankfurt) is de moeder van alle limes-reconstructies.

Waren er overeenkomsten tussen Tamuda (in Marokko) als grensgebied en de limesstreek in Nederland?

Zoals zo vaak is het drievoudige antwoord: “ja” en “nee” en “we weten het niet”. Ja, want alle grensgebieden kennen dezelfde problematiek:

• je moet niet ten onrechte welwillende bezoekers buitensluiten
• je moet niet ten onrechte vijandelijke bezoekers toelaten.

Voor de Romeinse wereld geldt hierbij als bijzonderheid seizoenmigratie en nomadisme, thema’s die voor de Nederlandse limes wat onderschat en voor de Maghreb wat overschat lijken te zijn. Tot zo ver het “ja”.

Nee, want de limes langs de Rijn is langs een grote transportader door het vruchtbare vlakke land, terwijl in de Maghreb de vruchtbare gebieden in het voorland liggen, en er bergen zijn.

Tot slot “we weten het niet”. We weten niet of de Romeinen één visie hadden op strategie, die aan alle grenzen dezelfde was, of dat de rijksverdediging steeds werd aangepast aan de omstandigheden. Voor zover ik weet zijn er argumenten voor beide standpunten.

Codex Justinianus met Accursische glossen en in miniletters aanvullend commentaar (Limburgs Museum, Venlo)

In de Oudheid waren er allerlei, meest ongeschreven rechtssystemen in ons land. Later zijn stedelijk, gewestelijk en nationaal recht ontstaan. Sinds wanneer is er sprake van nationale rechtssystemen en lijkt de ontwikkeling in ons land op die in bijvoorbeeld Duitsland?

Voor zover mij bekend bestonden in het Romeinse Rijk inderdaad vooral ongeschreven rechtssystemen met daarnaast een geschreven traditie, waarvan we niet weten in welke mate die ook het leven reguleerde van gewone Bataven of Nerviërs. Dat geschreven rechtsstelsel is gecodificeerd in Beiroet en later, ten tijde van Justinianus, nog een tweede keer in Constantinopel. Deze Byzantijnse codificatie is rond 1200 in West-Europa ingevoerd en zou, samen met de standaardglossen van Accorso di Bagnolo de standaard zijn voor voor de nationale rechtssystemen.

Let wel: rond 1200 waren er nog geen nationale staten.noot Ik vertik het om dat nieuwe anglicisme “natie-staat” te gebruiken. In de zestiende eeuw streefden de overheden naar eenheid (bijv. de Pragmatieke Sanctie van 1549), maar het verzet van de gewesten tegen deze centralisatiepolitiek was fel. Ik denk dat we in West-Europa pas kunnen spreken van nationale rechtssystemen vanaf pakweg 1800.

Nederland en België waren rond 1830 wel zo’n beetje klaar, maar Duitsland werd pas in 1870 een eenheid, en ik meen te weten dat er pas in 1900 één rechtsstelsel was. In elk geval kon je in het Duitse Rijk tot 1899 een vonnis vragen volgens Romeinse regels.

Imerix en Servofredus; twee goed-Germaanse namen (Archeologisch museum, Zadar)

Wat weten we eigenlijk over Germaanse en Frankische naamgeving voor personen?

Daarover blogde ik hier. (De vragensteller had vervolgvragen die ik niet zo 1-2-3 kan beantwoorden, sorry.)

Allegorie op de wetenschap (Berliijn)

Waarom bestuderen we de Oudheid? … Waarom heb jij voor de Oudheid gekozen?

Waarom ik dit vak heb gekozen? Stom toeval. Ik had het verkeerde vakkenpakket om nog tropenarts te worden, en toen ik eenmaal was verlost van de militaire dienst, was de inschrijving voor Maatschappijgeschiedenis in Rotterdam al gesloten. Die van Geschiedenis aan de Vrije Universiteit was nog open.

Waartoe dient de wetenschappelijke bestudering? Eén reden is dat dingen in de Oudheid zijn ontstaan die nog steeds het geval zijn, zoals het idee dat je niet én joods én christelijk kunt zijn, en maximaal één godsdienst kunt hebben: dat gaat terug op de implementatie van de Fiscus Judaicus door keizer Domitianus. Als je eenmaal weet dat iets onder specifieke omstandigheden is ontstaan, kun je je er ook van distantiëren. Het staat u vrij tegelijk moslim en katholiek te zijn, daar gaat Domitianus niet langer over. In die zin is oudheidkunde een bevrijdend, emancipatoir vak.

Veel van die “ontstaan-claims” zijn overigens niet sociaalwetenschappelijk en overtuigend te bewijzen. En bovendien is het ontstaan van iets minder belangrijk dan het hedendaagse functioneren. Dus dit is geen heel sterke rechtvaardiging van de bestudering van het tijdperk.

Een tweede, hiermee verwante rechtvaardiging is dat we zo nu en dan antieke ideeën kunnen reconstrueren en spiegelen met de onze. Wat een Aristoteles beweerde over vrouwen, zou in onze tijd ondenkbaar zijn, en roept de vraag op waarom wij zo anders denken.

En dan is er nog het aspect waarop Rens Bod zo vaak attendeert: de modellen waarmee geesteswetenschappers hun onderzoek doen, beschrijven de werkelijkheid niet alleen maar vormen die ook. Ze hebben zélf agency. Ik adviseer iedereen om De vergeten wetenschappen te lezen. Oudheidkundig voorbeeld: de reconstructie van de Indo-Europese taalfamilie schiep het nationalisme in een voor ons herkenbare vorm.

Tot zover de officiële redenen, waarmee de subsidiëring valt te rechtvaardigen. De voornaamste reden is echter een andere: het contact met het verleden is gewoon leuk. Net zoals het bijwonen van het North Sea Jazz festival, een vakantie in Limburg, een bezoek aan Museum Arnhem of het lezen van een roman, behoeft een liefde voor de Oudheid voor het niet-gesubsidieerde deel der mensheid geen rechtvaardiging.

[Morgen meer]

PS

Ik deel altijd petities als oudheidkundige instellingen worden bedreigd, wat zo elke twee à drie maanden gebeurt. Soms pakt het gelukkig goed uit: de Vrije Universiteit in Amsterdam heeft aardwetenschappen (met een belangrijk isotopenlaboratorium) niet beëindigd.

Deze blog, die u ook via het Whatsapp-kanaal kunt volgen, is niet mijn enige activiteit. In het voorjaar organiseer ik een reis naar Bulgarije en een andere reis langs Keltische locaties.

Deel dit: #AccorsoDiBagnolo #agency #DerdeSamnitischeOorlog #Domitianus #FiscusJudaicus #Lucaniërs #nomadisme #Paestum #Redbad #RensBod #RomeinsRecht #schilderkunst #seizoensmigratie #speelfilm #Tamuda #vragenRondDeJaarwisseling