#oberaden — Public Fediverse posts

Op weg naar Kalkriese

Het regent en het is augustus, en ik wilde vandaag fietsen van Osnabrück (waar ik dit schrijf) naar Kalkriese (zeg maar de plek van de slag in het Teutoburgerwoud). Daar wilde ik de tijdelijke expositie van de voorwerpen uit Nydam en het Thorsberger Moor bezoeken, waarover ik nog verslag aan u zal doen. Maar ik wilde ook kijken wat er op dit moment wordt verteld over het lopende archeologische onderzoek in Kalkriese, want er zijn nogal wat verrassende resultaten.

Nieuwe archeologische vondsten

Concreet zijn daar eind jaren tachtig allerlei militaria gevonden, die vrijwel zeker behoren bij de Romeinse nederlaag. Op een smal stuk land tussen een heuvel in het zuiden en een moeras in het noorden, lijkt een Romeins leger, waaronder het eerste cohort van een legioen (de stafeenheid) in moeilijkheden te zijn geraakt. Er waren ook vrouwen en andere burgers aanwezig. Ten zuiden van dit smalle stuk land is een aarden wal gevonden waarvandaan – zo luidde de eerste interpretatie – Germaanse krijgers de Romeinen bestookten. Heel suggestief was de verspreiding van de vondsten: in de vorm van een >-. Dat duidde op een leger, komend uit het oosten en op weg naar het westen, dat in de linkerflank werd aangevallen en uiteenviel. Eén deel trok noordwestwaarts, een ander deel zuidwestwaarts.

Die >- werd in de jaren negentig veel genoemd, maar verdween uit beeld. Ik weet niet waarom. Misschien durfden de opgravers, terecht beducht voor al te spectaculaire conclusies, niet hardop te beweren dat dit de plek was geweest van de voornaamste aanval, waar een enorme leger uiteen werd geslagen. Misschien kwamen er zó veel vondsten bij dat het >-patroon verdween. Ik hoop snel te vernemen wat en hoe.

En toen werd ontdekt dat die wal niet door Germanen was aangelegd, maar door Romeinse soldaten. Vervolgens ontdekten ze dat er nog een tweede wal was.  Ik weet niet hoe je de herkomst van de bouwers van een wal aan de resten van de plaggen kunt herkennen, maar misschien gaat het niet alleen om een wal, maar ook om een greppel, en wellicht zijn er sporen van staken. In elk geval ligt nu een andere hypothese ter tafel: dat een Romeins kamp is gevonden dat door Germanen onder de voet is gelopen. Dat zou helpen verklaren waarom Romeinse militaria aan de binnenzijde van de wal zijn gevonden: geen Germaanse Beutesammelstelle maar gewoon het Romeinse kamp. Ik wil er meer over weten, moet mijn kennis opfrissen en zal u dus verslag doen.

***

Verder noem ik nog zes misverstanden over de slag in het Teutoburgerwoud.

Eén: Germania bleef door deze zege onafhankelijk
Germania bleef inderdaad onafhankelijk, en het Latijnse taalgebied breidde zich niet uit over de Rijn. Maar dat kwam niet door deze overwinning. De Romeinen bleven de oostelijke Rijnoever controleren: lees maar hier. De slag in het Teutoburgerwoud was zeker niet, zoals nog steeds wordt beweerd, de dag waarop Duitsland ontstond.

Twee: het Teutoburgwoud was een woud
Nee, het was een saltus, en dat kan van alles betekenen. Dat de de Romeinse geschiedschrijver Publius Cornelius Tacitus er een silva van maakt, betekent alleen dat Tacitus saltus uitlegde als een woud. Tacitus is echter elimineerbaar ten opzichte van zijn bron, waarin dus saltus stond. Wat dat was: we weten het niet, maar als Kalkriese inderdaad de plek was van het (deel)gevecht waarover Tacitus ons informeert, zet ik mijn geld op een betekenis als engte.

Drie: de slag in het Teutoburgerwoud was één gevecht
Mogelijk maar niet heel waarschijnlijk. De Romeinen waren op allerlei plaatsen gestationeerd. Veel aannemelijker is dat die posten tegelijk, op een afgesproken dag zijn aangevallen. Onze bronnen – vooral Marcus Velleius Paterculus en Cassius Dio – gaan terug op ooggetuigenverslagen van Romeinse soldaten die zich een weg terug baanden naar veiligheid. Er is geen reden aan te nemen dat ze het hebben over één en dezelfde legergroep. Ik zou nooit meer zo schrijven over dit gevecht als ik deed op LiviusOrg. Voortschrijdend inzicht.

Vier: 20.000 man kwamen om het leven
Nee. Er vielen veel doden, waaronder generaal Publius Quinctilius Varus, en drie legioenen hielden administratief op te bestaan. Het was zeker een voor de Romeinen pijnlijke nederlaag. Maar duizenden soldaten deden garnizoensdienst in forten aan de Rijn, in Haltern of in het mysterieuze fort Aliso. Hun eenheden waren onteerd en werden dus ontbonden, maar Rome had de soldaten hard nodig. Hen ontslaan vergrootte de problemen, maar ze moesten wel een demotie krijgen. De oplossing was om ze over te plaatsen naar de hulptroepen. Die werden traditioneel gerekruteerd onder de bondgenoten en waren geen Romeinen; door de legionairs daar te plaatsen, voelden ze de demotie. Hun persoonlijke burgerrecht mochten ze behouden, en dus formeerde Rome (niet voor het eerst) enkele Cohortes civium Romanorum. Deze hypothese is plausibel, maar niet bewezen. Maar 20.000 doden? Dat is zeker niet plausibel.

Vijf: Regen
Cassius Dio schrijft dat de Romeinse, zwaarbewapende legionairs zich, doordat hun schilden te zwaar waren geworden door de regen, niet te weer konden stellen tegen de lichte Germaanse krijgers. Het is een raadsel wat Dio kan bedoelen. Experimenten hebben bewezen dat Romeinse schilden nauwelijks vocht opnamen en niet zwaarder werden. Misschien heeft de door Dio gebruikte bron iets anders bedoeld, dat Dio niet heeft begrepen.

Zes: Haltern is Aliso
De naam Aliso wordt vermeld door enkele auteurs, en Cassius Dio suggereert dat de stichting plaatsvond toen generaal Drusus in 11 v.Chr. terugkeerde van de Wezer.noot Cassius Dio, Romeinse geschiedenis 54.33.5. Als hij zich niet vergist, is Aliso niet Haltern, zoals het Westfälisches Römermuseum sinds kort claimt, maar vermoedelijk Oberaden, dat in dat jaar is gesticht.

***

Goed. Het regent nog steeds. Dat zal toevoegen aan de sfeer als ik eenmaal ter plekke ben. Maar nu moet ik eerst eens uitzoeken hoe ik met de bus in Kalkriese kom.