Telemachos in Leiden?
Penelope en Odysseus (Louvre, Parijs)Vanaf de zijlijn is het makkelijk kritiek hebben; ik wil, na mijn vorige blogje, ook een manier noemen waarmee het museum én op de Odyssee-film kan inhaken én kan tonen waarom de Oudheid belangrijk is. We hoeven er zelfs niet voor weg van Penelopes Ithaka.
Opgehangen slavinnen
Kijk eens naar het einde van boek 22 van de Odyssee, waar Odysseus’ zoon Telemachos de slavinnen executeert die hebben geslapen met de mannen die dongen naar Penelopes hand (de “vrijers”). Hier is de (iets aangepaste) vertaling van M.A. Schwartz:
Zij brachten de slavinnen het huis uit en dreven hen samen op een nauwe plaats, vanwaar zij geen kans hadden om te ontsnappen. Toen sprak Telemachos: “Niet door een eervolle dood wens ik deze vrouwen het leven te ontnemen, die schande hebben uitgestort over mijn hoofd en dat van mijn moeder en bij de vrijers hebben geslapen.”
En hij bond een touw vast aan een hoge zuil en wierp het andere einde over het koepeldak en trok het strak, zo hoog, dat geen met de voeten de grond kon bereiken. Evenals wanneer langvleugelige lijsters of duiven, op zoek naar een rustplaats voor de nacht, in een strik vliegen, opgesteld tussen de struiken en een meedogenloos leger hen wacht, zo hielden de vrouwen haar hoofden op een rij en om ieders hals sloot een strop tot een erbarmelijke dood. Even nog – niet lang – spartelden de voeten.noot Homeros, Ilias 22.456-473.
Het Griekse woord dat hier als “slavinnen” is vertaald, δμῳαί, verwijst naar mensen die niet als slaaf zijn geboren maar als krijgsgevangenen in slavernij zijn geraakt. Zo zijn deze vrouwen dus terechtgekomen op Ithaka, waar ze onvrije arbeid verrichtten. Hun seksuele contacten met de mannen die het paleis onveilig maakten, worden in de Odyssee eerder genoemd, als we lezen dat Odysseus geërgerd luistert naar hoe ze lachend hun mannen verlaten.noot Homeros, Ilias 20.8. Het lachen suggereert plezier, maar geen vrijwilligheid: we zitten hier in de ambigue sfeer van machteloze, onvrije vrouwen die weinig anders dan hun lichaam hebben om in een mannenwereld hun positie te handhaven.noot Het kwam op deze blog vorige week ook even ter sprake. Als krijgsgevangenen zijn deze vrouwen vooral slachtoffer en dat maakt hun gewelddadige levenseinde voor ons des te schokkender: Telemachos hangt ze op met het expliciete doel dat ze onteerd zullen sterven.
Odysseus, Argos, Penelope (Koninklijke Musea voor Kunst en Geschiedenis, Brussel)Een alternatieve expositie
Zocht ik een museale inhaker bij de Odyssee-film, dan nam ik een passage als deze en legde ik uit in welke samenleving Telemachos’ optreden een vorm was van goed handelen. Homeros staat nog onder invloed van het waardepatroon van een cattle culture, waarin alles met betrekking tot eer strikt was gereguleerd. Telemachos herstelt zijn eer door middel van de afschrikking die inherent is aan dit type samenleving. Wij kunnen dat wreed noemen; het feit dat er weinig afbeeldingen van deze scène zijn, suggereert dat latere generaties Griekse luisteraars zich er ook niet echt makkelijk bij voelden. Dat is echter niet de reactie van het publiek van Homeros. Dat begreep dat Telemachos de afschrikking herstelde, waardoor weer was voldaan aan de voorwaarden voor rust.
Ik rond af: de makers van Penelope-expositie halen de doelen die ze stelden. Maar oudheidkundigen wijden hun tijd, energie en intellect niet aan het verre verleden om daar op onszelf gemodelleerde Penelopes te zien; ze doen het om te zien dat ons waardenpatroon niet het enig mogelijke is. We hoeven de antieke samenleving niet als voorbeeld te nemen of te veroordelen; de meeste winst is te behalen door haar te tonen zoals ze was. Ik hoop dat het museum niet nog eens vergeet waarom het ook alweer bestaat en waarom het zijn bezoekers kennis laat maken met de Oudheid.
PS
Om een veelgehoord argument vóór te zijn: een op onze tijd gemodelleerde Oudheid kan toch helpen om mensen belangstelling te laten krijgen? Antwoord: dat kan net zo goed door te tonen hoe de Oudheid wél was. Beter zelfs.
En een ander te veel gehoord argument: Nachleben, receptiegeschiedenis. Antwoord: als museum leg je óf uit wat wetenschap is en dan leg je de hermeneutische beginpositie sowieso uit, óf je legt de wetenschap niet uit en dan hoef je de hermeneutische beginpositie ook niet uit te leggen. Nachleben is óf inbegrepen óf overbodig, en kan in beide gevallen het beste worden overgelaten aan kenners van de recipiërende cultuur.
Deze blog kunt u ook volgen via een Whatsapp-kanaal.
Zelfde tijdvak
Byblos in de IJzertijd (en daarna)
mei 20, 2018
Grafstèle, wegwijzer of wachter?
april 30, 2026
De stichting van Rome
april 21, 2020 Deel dit: #cattleCulture #eer #Homeros #Ithaka #krijgsgevangenen #Nachleben #Odyssee #slavernij #Telemachos
