#grootomroepkoor — Public Fediverse posts

Willem Jeths: ‘Goede muziek neemt de luisteraar bij de hand’

Thea Derks + Willem Jeths, 16-3-2015

Het zal u niet ontgaan zijn: 40 jaar geleden werd Muziekcentrum Vredenburg geopend. Edo de Waart leidde het Utrechts Symfonie Orkest in de Vierde Symfonie van Johannes Brahms. Otto Ketting dirigeerde zijn speciaal voor de gelegenheid gecomponeerde liederencyclus The Light of the Sun. Het concert werd op Hilversum 4 uitgezonden en vormde de opmaat voor vier decennia succesvolle omroepseries vanuit Utrecht.

Sindsdien is er veel veranderd. Het Utrechts Symfonie Orkest viel in 1985 ten prooi aan de bezuinigingswoede van minister van cultuur Elco Brinkman. Noodgedwongen fuseerde het met het Amsterdams Philharmonisch Orkest en het Nederlands Kamerorkest tot het huidige Nederlands Philharmonisch Orkest. Ook Vredenburg bleef niet zelfstandig, maar ging samen met popcentrum Tivoli. Na een zeven jaar durende verbouwing opende het nieuwe TivoliVredenburg zijn deuren in 2014. Hilversum 4 heet tegenwoordig NPO Radio4, Otto Ketting overleed in 2012.

‘Anfang und Ende, immer fort dasselbe’ dichtte Goethe begin 19e eeuw. Want ook al zijn dingen eindig, veel blijft desondanks hetzelfde. Nog altijd vormt TivoliVredenburg het hart van het AVROTROS Vrijdagconcert, met vaste bespelers Radio Filharmonisch Orkest en Groot Omroepkoor. Edo de Waart dirigeerde het orkest op 25 januari in de Derde Symfonie van Brahms en leidt vrijdag 8 februari de wereldpremière van Du bist älter, Du bist neuer. Willem Jeths componeerde dit werk voor koor en orkest speciaal voor het 40-jarig jubileum. Uiteraard zijn de concerten (terug) te beluisteren op NPO Radio4.

‘Ik dacht onmiddellijk aan het gedicht Unbegrenzt van Goethe toen ik de opdracht kreeg’, vertelt Willem Jeths enthousiast. ‘Dat beschrijft de cyclus van leven en sterven, waarbij elk einde ook een nieuw begin betekent. Ik koos de slotzin als titel, omdat deze de thematiek van het jubileum in het hart treft: “Du bist älter, Du bist neuer”. De omroepseries bestaan tenslotte al veertig jaar – zijn dus al wat älter – maar gaan onverminderd door. Ze zijn ook neuer, want ze blijven zich vernieuwen en presenteren niet enkel het standaardrepertoire, maar ook eigentijdse muziek.’

Het verzoek om een jubileumcompositie kwam als geroepen. ‘Ik had Unbegrenzt al in mijn Eerste Symfonie gezet voor mezzosopraan en orkest, samen met Selige Sehnsucht, maar wilde die solopartij altijd al eens omwerken voor koor. Beide gedichten komen uit Goethes bundel West-östlicher Divan, die tussen 1814-19 ontstond. Hij was toen erg geïnspireerd door de Perzische dichter Hafiz, ze hebben een bespiegelend karakter. Het eerste gedicht bezingt de cyclus van het leven, het tweede is persoonlijker van toon.

Selige Sehnsucht beschrijft een vlinder die zijn vleugels verbrandt als hij te dicht bij de zon komt, het Icarusthema. Toch moet je volgens Goethe die vlucht juist wél aangaan, want wie niet streeft naar het hogere is slechts ‘ein trüber Gast auf dieser dunklen Erde’. Dan ben je een armzalig mens op een sombere, donkere aarde. Het beeld van een vlinder die hoopvol naar de zon vliegt vind ik zó ongelooflijk mooi en raak getroffen.’

Maar hoe vertaal je een mezzosopraanpartij naar een meerstemmig koor? ‘Eigenlijk moet je helemaal opnieuw beginnen’, zegt Jeths. ‘Een mezzo heeft maar één bepaalde stemomvang, nu werk je met vier verschillende stemtypes. Dat vergt een heroverweging van wat je wilt zeggen en hoe je dat aanpakt. De teneur van het origineel is overigens niet veranderd.’

Jeths zette daarbij bewust in op welluidendheid: ‘Daar rustte na de Tweede Wereldoorlog een taboe op maar we leven nu in andere tijden en hebben het modernistische juk afgeschud. Bij de koorpartijen heb ik er sterk op gelet dat alles zingbaar en toegankelijk blijft. Je kunt wel iets schrijven dat er op papier prachtig uitziet, maar je hebt niks aan Augenmusik. Zwaar dissonante samenklanken worden in een koor gauw lelijk. Alleen als zangers hun klank een zekere kwaliteit mee kunnen geven, kun je werken aan muzikaliteit. Daarom gebruik ik veel tertsen, dat geeft mooie harmonieën.’

‘Voor het orkest heb ik deels materiaal van het origineel hergebruikt. De twee liederen klinken in principe attacca, dus zonder pauze ertussen. Daar heb ik namelijk een hekel aan, want mensen gaan dan kuchen en hoesten. Ze landen even op aarde, terwijl de bedoeling is dat ze in de muziek blijven – zelfs in mijn soloconcerten gaan de delen zonder pauze in elkaar over. In Du bist älter, Du bist neuer heb ik daarom een orkestrale brug gemaakt tussen het eerste en het tweede lied. In die overgang klinken al wat motieven die ik verder uitdiep in het tweede deel.’

Het koor zingt veelal vierstemmig, behalve op de frase “Anfang und Ende, immer fort dasselbe”. Jeths: ‘Dat is een spiegelmoment in het stuk, daar heb ik de tekst letterlijk muzikaal vertaald. Ik gebruik namelijk een retrograde, de muzikale equivalent van een palindroom, waarbij een zin in omgekeerde volgorde hetzelfde blijft. Zoals in Ein Neger mit Gazelle zagt im Regen nie. Dat was trouwens een heel gepuzzel, want wat stijgend was wordt dalend en vice versa, waardoor de muziek een heel andere lading krijgt. Maar het is me gelukt! Het orkest wordt dichter en voller en zwijgt dan, waarop het koor uitwaaiert over 12 stemmen. Daarna wordt het koor langzaam weer kleiner en keert ook het orkest terug.’ Trots: ‘Ik heb niet gesjoemeld.’

Niet zomaar een opmerking, want Jeths hecht aan vakwerk. ‘Als je iets doet, moet je het goed doen. Ik zing bijvoorbeeld ook alle partijen zelf door. Mijn partner wordt daar wel eens gek van, want een goeie zanger ben ik niet.’ Hij citeert met instemming zijn docent Tristan Keuris. ‘Die zei altijd: je moet niet je muzikale neus achternalopen, maar je materiaal zo ordenen dat het familie blijft. Oftewel: je moet elke gedachte volledig uitwerken, anders overvoer je de luisteraar met informatie. Dat wordt op den duur gratuit. Goede muziek moet je bij de hand nemen, je door het stuk loodsen. Als je dat niet kunt, ben je geen goede componist.’ 

Thea Derks maakt voor de live uitzending van het AVROTROS Vrijdagconcert op 8-2-2019 een reportage van het repetitieproces.

Radio Filharmonisch Orkest + Groot Omroepkoor / Edo de Waart
Tristan Keuris: Sinfonia
Willem Jeths: Du bist älter, Du bist neuer (WP)
Anton Bruckner: Derde Mis in f

#AVROTROSVrijdagconcert #DuBistälter #DuBistNeuer #EdoDeWaart #GrootOmroepkoor #RadioFilharmonischOrkest #WillemJeths

Geslaagde #Reinbertlezing in Drachten

Donderdag 21 mei gaf ik een inleiding bij het concert ‘Ton de Leeuw met de Franse slag’ van Cappella Amsterdam, in de donderdagavondserie van het Muziekgebouw aan ‘t IJ. Ik sprak met Daan Manneke, die studeerde bij De Leeuw en van wie ook twee Franstalige psalmen op het programma stonden. Ik sprak ook met de jonge Franse componist Laurent Durupt, wiens Souffler sur quelques lueurs zijn Nederlandse première beleefde. Bijzonder was, dat de weduwe van De Leeuw en bijna al zijn kinderen aanwezig waren.

Minou de Leeuw, Thea Derks, Arlette + Isabelle de Leeuw, Ina en Daan Manneke MGIJ 21-5-2015

Precies een week later, op donderdag 28 mei was ik bij Boekhandel Van der Velde in Drachten voor een lezing over mijn biografie Reinbert de Leeuw, mens of melodie. Hierin kon ik mooi aansluiten bij de expositie over drie generaties Werkman in Museum Drachten. De componist en pianist Daniel Ruyneman, een belangrijke wegbereider van De Leeuw, was namelijk gerelateerd aan de kunstenaarsvereniging De Ploeg waaraan Hendrik verbonden was. Eerder die middag kreeg ik een rondleiding van curator Annemieke Keizer.

De lezing trok een klein, maar zeer aandachtig publiek, dat na afloop interessante vragen stelde. Een bezoeker was zelfs helemaal uit Emmeloord gekomen om erbij te zijn, die had de biografie al bijna uit. Mijn uitgever Dolf Weverink was ook van de partij, en maakte bovenstaande foto van de signeersessie na afloop. Twee dagen later publiceerde het Friesch Dagblad een groot essay van mij over Reinberts Friese wortels.

Friesch Dagblad 30 mei 2015 Derks

Vrijdag 29 mei was ik bij de wereldpremière van Traurig wie der Tod van Theo Verbey in de omroepserie De Vrijdag van Vredenburg, weer veilig terug in de gerestaureerde Grote Zaal van TivoliVredenburg. Ik had Verbey uitvoerig geïnterviewd en hij vertelde dat zijn stuk een persoonlijke achtergrond had. Hij koos voor de herdichtingen van Chinese poëzie van Hans Bethge, die hij zette voor het Groot Omroepkoor en het Radio Filharmonisch Orkest. Het stuk was bijzonder welluidend en kreeg een ovationeel applaus van de goed gevulde zaal.

Thea Derks signeert Reinbertbio, Boekhandel Van der Velde Drachten 28-5-2015

Twee dagen later verzorgde ik in TivoliVredenburg alweer de inleiding bij het concert ‘De magie van Blechacz’ van Amsterdam Sinfonietta. Het programma was geheel Scandinavisch, met één Oostenrijkse eend in de bijt. Naast werken van Grieg, Sibelius en Rautavaara, klonk het Pianoconcert nr. 23 van Mozart, met als solist de jonge Pool Rafal Blechacz .

Ik sprak voorafgaand over het programma met Willem de Bordes, artistiek coördinator van Amsterdam Sinfonietta. Het werd een memorabele avond: Blechacz heeft een prachtig toucher en de musici speelden onder leiding van concertmeester en artistiek leider Candida Thompson zeer alert, vol energie en spatgelijk. Hartverwarmend is de enorme speelvreugde die zij zonder uitzondering uitstralen.

Op maandag 1 juni was het tijd voor een nieuwe productie van de opera Lulu van Alban Berg van De Nationale Opera & Ballet in het kader van het Holland Festival. Wekenlang gonsde de pers van opwinding, omdat de Zuid-Afrikaanse kunstenaar William Kentridge tekende voor de regie. De superlatieven over diens fantastische inzichten vlogen je om de oren, dus de verwachtingen waren zeer hooggespannen.

Helaas liet Kentridge de opera verdrinken in een overdaad aan beelden. Die zijn weliswaar mooi en vindingrijk, maar het toch al problematische libretto ontbeerde elke diepgang en zeggingskracht. Temeer daar ook zijn personenregie te wensen over liet: je begrijpt geen moment wat al die mensen op  het podium drijft, Lulu incluis. Zo werd de voorstelling een deceptie van niet ingeloste beloftes – zoals de Chinese keizer wiens onnoemlijk prachtige nieuwe gewaden onzichtbaar bleken. Ik noemde mijn bespreking dan ook Lulu en de kleren van Kentridge.

Woensdagavond 3 juni klonk bij de Concertzender aflevering IX van Panorama de Leeuw, waarin ik dit keer inzoomde op de controverses rond ‘soniek’ versus ‘muziek’ en de opera Reconstructie. Zoals gebruikelijk, liet ik ook nu weer enkele historische stukken horen: een opname van het Vioolconcert van Henkemans met Theo Olof uit 1951 en een half uur uit de enige bestaande opname van Reconstructie, gemaakt in 1969. Overstuurd, maar vol energie en nooit te horen op de Nederlandse radio. Het programma is hier terug te luisteren.

Inleiding MGIJ op Dorsen Yesterday Tomorrow Holland Festival 4-6-2015

Gisteravond, 4 juni, gaf ik een inleiding bij de wereldpremière van Yesterday Tomorrow van de Amerikaanse regisseur Annie Dorsen. Zij maakt ‘algoritmisch theater’, door met behulp van computers bestaande teksten en muziek te ontrafelen en weer in elkaar te zetten. Dit keer volgden drie zangers een traject waarin het Beatles lied Yesterday transformeert naar de musical song Tomorrow. De algoritmes van de computer bepalen ter plekke welke noten en woorden ze moeten zingen, en zelfs welke bewegingen ze daarbij moeten maken. Helaas bleef het geheel toch ietwat te veel concept om een uur lang echt te blijven boeien. Maar interessant was het zeker!

#AlbanBerg #AmsterdamSinfonietta #AnnemiekeKeizer #CandidaThompson #CappellaAmsterdam #Concertzender #Cultuurpers #DaanManneke #DaniëlRuyneman #DeNationaleOpera #DePloeg #FrieschDagblad #GrootOmroepkoor #HansHenkemans #HendrikWerkman #HollandFestival #LaurentDurupt #Lulu #MensOfMelodie #MuseumDrachten #MuziekgebouwAanTIJ #PanoramaDeLeeuw #RadioFilharmonischOrkest #RafalBlechacz #Reconstructie #ReinbertDeLeeuw #TheaDerks #TheoOlof #TheoVerbey #TivoliVredenburg #TonDeLeeuw #TraurigWieDerTod #VanDerVeldeBoeken #VrijdagVanVredenburg #WillemDeBordes #WilliamKentridge