#dna-onderzoek — Public Fediverse posts

Faits divers (58)

Een nieuwe aflevering in de onregelmatig verschijnende reeks faits divers, met deze keer nogal wat vooral kleine berichtjes. Zoals altijd krijgt u géén garantie dat de zaken waarnaar ik verwijs representatief of belangrijk zijn, en krijgt u wél mijn hoogstpersoonlijke oordeel over the good, the bad, and the ugly.

Indo-Europese paarden

Op de mooie website Neerlandistiek bespreekt Marc van Oostendorp vanmorgen vroeg een boek over paarden in de Indo-Europese wereld. De auteur van dat boek oppert een andere betekenis voor het oerwoord voor dat edele dier: h₁ék̑u̯os zou niet “snel” maar “ongehoorzaam” betekenen. Dat is, afgezien van een parallel bij Homeros, niet zo vermeldenswaard, maar Van Oostendorps blogje is wel een prachtige samenvatting van wat Indo-Europeanistiek is.

Lineair-A

Er is weer eens iemand die beweert het Lineair-A (een schriftsoort gevonden op Kreta) te hebben ontcijferd, en die claim uit juli ben ik daarna nergens meer tegengekomen. Dat maakt wantrouwend, want als het echt iets was geweest, hadden we wel meer gehoord.

Voor het goede begrip: er zijn onvoldoende tabletten om te controleren of een mogelijke oplossing correct is. Een onderzoeker baseert zich op een bepaald tekstcorpus, maar heeft controlemateriaal nodig, en momenteel zijn er simpelweg onvoldoende data om én een basis te hebben voor de ontcijfering én controlemateriaal. Je kunt de “code breken” maar niet weten of  je oplossing klopt. We zullen de ontcijfering nog wel meemaken, want het corpus groeit langzaam maar zeker, maar volgens mij is de huidige claim op z’n best een klein stapje, en verdiende die vooralsnog geen publiciteit.

Taucheira

Taucheira is een van de vijf Griekse steden in de Cyrenaïca, beroemd om z’n vele inscripties. Hier is een artikel dat ik met plezier heb gelezen. Niks wereldschokkends, gewoon leuk.

Tongeren

Vlak ten oosten van Tongeren ligt Berg, mogelijk de nederzetting die oorspronkelijk Atuatuca heette, en de plek waar Ambiorix het Veertiende Legioen van Julius Caesar heeft vernietigd. Bij Berg vindt nu archeologisch onderzoek plaats. Negeer de hijgerige kop; dit gaat verder dan opgraven en dataverwerving, want het is is een van de plekken waar de relatie tussen vondsten en teksten althans in potentie kan worden onderzocht, zodat oudheidkundigen het vak zélf verder kunnen brengen. En de ontwikkeling van een vakgebied, in dit geval de discussie over de relatie tussen twee soorten bewijsmateriaal, is een belangrijke aanwijzing voor de gezondheid van een discipline.

Spanje

De Romeinse verovering van het Iberische Schiereiland duurde twee eeuwen. Eigenlijk gek, want er viel goud en zilver te halen. De eindeloze lijsten die Titus Livius biedt, behoren tot de allersaaiste stukken uit een doorgaans toch alleszins lezenswaardig geschiedwerk. Er waren echter decennialang te weinig Romeinse troepen. Interessant is hierbij dat er vaak archeologische aanwijzingen zijn voor de campagnes; ik heb er geen verklaring voor waarom dat juist in Spanje zo vaak het geval is. Hier is een nieuw voorbeeld.

Ovidius

De Romeinse dichter Publius Ovidius Naso claimde in zijn gedichten dat keizer Augustus hem had verbannen naar Tomis aan de Zwarte Zee, tegenwoordig Constanța. De gedichten die hij daar zou hebben geschreven, passen echter niet helemaal bij wat we (denken te) weten over die havenstad, en daarom is wel geopperd dat het een literair spel was. De ballingschapspoëzie was natuurlijk ook veel leuker als heel Rome wist dat de dichter elke dag door de Via dei Condotti liep om in Caffè Greco z’n espressootje weg te komen tikken.

Classica Sólveig Hilmarsdóttir wijst er nu op dat Ovidius’ gebruik van het Grieks, waar hij zich ooit regelmatig van bediende, terughoudender wordt, wat ze beschouwt als aanwijzing dat hij wel degelijk in ballingschap was: de man hoorde weliswaar de hele dag Grieks spreken, maar wilde het in Rome geaccepteerde Grieks schrijven, en dat ging niet meer.

Romeins Germanië

Men beweert wel dat de Romeinen na 274 na Chr. de Rijngrens voor een generatie opgaven. De Nederlandse archeoloog Stijn Heeren heeft daar terecht vraagtekens bij geplaatst. Ook in Duitsland is discussie over de Limesfall, en van een verondersteld verlaten fort staat nu vast dat er nog steeds mensen waren. Niet per se Romeinse soldaten, maar toch: het laatste hoofdstuk over de Romeinse limes is nog niet geschreven.

Romeinse paarden

Op de altijd leuke website van Aron Groot is een leuk blogje over de herkomst van het Nederlandse woord paard, afgeleid van paraveredus, waarin Griekse, Latijnse en Gallische elementen samenkomen.

Nieuwe methoden

Er gaat geen jaar voorbij zonder dat de archeologie zich verrijkt met een nieuwe laboratoriumtechniek. Zo kunnen archeologen nu aan de hand van de verhouding tussen twee isotopen een stuk hout dateren. Echt leuk om te lezen.

Ook interessant: het gebruik van middeleeuws perkament om DNA te winnen, en dat dan gebruiken om de geschiedenis van een virus te reconstrueren.

Wetenschapscommunicatie

Een tijdje geleden maakte ik met Krijn Soeteman voor Scientias.nl een podcast over wetenschapscommunicatie en archeologie. Hij is lang, maar minstens één luisteraar vond ’m de moeite waard.

Bedreigde oudheidkunde

We hebben een museum nodig dat uitlegt wat archeologen doen, een archeologiemuseum, of liever: een oudheidkundemuseum. Als we immers niet uitleggen hoe oudheidkundigen weten wat ze weten, terwijl een kwart van de publieksvragen daarop betrekking heeft, dragen we zelf bij aan het beeld dat oudheidkunde geen wetenschap is. En onbekend maakt onbemind maakt kwetsbaar: universiteiten bezuinigen als eerste op onverdedigde vakgebieden en voor bezuinigende politici zijn archeologische musea onweerstaanbaar.

Een tijdje geleden was het RMO slachtoffer van een ongemotiveerde bezuiniging en er wellicht kent u dit lijstje. Momenteel zijn de musea in Vlaanderen de klos, waaronder Velzeke. Goede musea krijgen dus de rekening gepresenteerd voor het ontbreken van een gemeenschappelijke visie op de wijze waarop we het publiek willen informeren, de publieksvragen willen beantwoorden, proactief desinformatie willen bestrijden en junk nieuws willen vermijden.

Wellicht ben ik te pessimistisch, maar vaak denk ik: de archeologische musea moeten inmiddels noodplannen maken om de collecties bijeen te houden. Momenteel zijn die weliswaar beschermd, maar met hetzelfde gemak waarmee de wetgever het erfgoed beschermde, kan hij de bescherming aanpassen of opschorten. Het is niet ondenkbaar (want al gebeurd) dat op middellange termijn collecties geveild en dus verdeeld zullen worden. Zo ver is het in Vlaanderen overigens nog niet.

Tot slot

Op vrijdag 16 oktober verzorg ik in Naarden een lezing over Libanon, meer informatie daar. Maar u kunt mijn boek ook bestellen; de opbrengst is voor Cordaid.

Ik organiseer volgend voorjaar een reis naar Bulgarije. Deze blog kunt u ook volgen via een Whatsapp-kanaal.

De proto-Bulgaren

[Dit is het voorlaatste van zes blogjes over de herkomst van de Slavischsprekende volken. Het eerste was hier.]

In de vorige vier blogjes heb ik geprobeerd in kaart te brengen wat we weten kunnen over de geschiedenis van de Slavischsprekenden vanaf hun Urheimat rond de Pripjatmoerassen tot het moment waarop ze, onder de vleugels van de Avaren naar het Balkanschiereiland kwamen. Migratie speelde een heel belangrijke rol, maar ook wat ik “slavificering” heb genoemd: dat mensen de taal en gewoontes van hun Slavische buren overnamen. Dat speelde zeker een rol bij de laatste groep migranten die ik wil behandelen: de Bulgaren. Maar eerst iets anders: de vorming van vroege staten.

Vroege staten

Stammen clusterden tot superfederaties, die vielen weer uiteen, de stammen herclusterden en vervolgens viel opnieuw een superfederatie uiteen. Dat was echter geen eeuwige cyclus. In elk geval in wat ooit de Romeinse wereld was geweest, kwam er vanaf de zesde eeuw een einde aan. In het westen consolideerden de Visigoten hun macht in het Rijk van Toledo en de Franken deden dat in het gebied dat naar hen is vernoemd. Ze zijn te typeren als “vroege staat”, en hun zelforganisatie was deels te danken aan samenwerking met de christelijke kerk.

Ook in Oost-Europa ontstonden vroege staten, zij het wat later. Toen de Avaren in 626 hun hand hadden overspeeld in een mislukte poging Constantinopel in te nemen, viel ook deze superfederatie uiteen en maakten de Slavische groepen zich los. Karinthië had de primeur, al snel gevolgd door het rijk van koning Samo – naar verluidt een Frank – in het gebied van de Praag-cultuur: Moravië, Bohemen en de vallei van de Elbe. Iets later ontstonden ook Groot-Moravië, het hertogdom Kroatië en het prinsdom Servië. De eerste leiders van deze vroege staten bouwden krediet op in de strijd tegen weer een groep nieuwkomers: de Bulgaren.

De proto-Bulgaren

Een superfederatie, uiteraard: een clustering van diverse groepen onder een charismatische leider. Daarover straks. Eerst iets over de voorgeschiedenis, en die is volslagen onduidelijk. We lezen namelijk ook over Onoguren, Utiguren en Cutriguren. Wellicht waren de Bulgaren ooit een deelgroep van een van deze stammen, of omgekeerd: dit waren Bulgaarse deelgroepen. Stamsamenlevingen zijn nu eenmaal fluïde. Het helpt niet dat latere Byzantijnse en Armeense auteurs (zoals Mozes van Chorene) de uiteenlopende noordelijke groepen, ongeacht de naam die ze zelf gebruikten, aanduiden met anachronismen als Skythen of Geten. Feitelijk weten we alleen dat er in de vijfde eeuw een kerngroep was die de Bulgaarse tradities bewaarde (de “Traditionskern”).

De drie gur-namen en de naam “Bulgaar”, waarvoor diverse nooit helemaal overtuigende etymologieën zijn geopperd, suggereren dat we te maken hebben met mensen die een taal spraken die behoorde tot de Turkse taalfamilie. Dat past goed bij het vermoeden dat de kerngroep vanuit Centraal-Azië westwaarts is gekomen in het zog van de Hunnen. Toen het DNA-bewijs erbij kwam, bleek echter dat de eerste Bulgaren vooral verwant waren met de bevolking van Europa. Het een sluit het ander niet uit: een oostelijke krijgerselite kan heel wel zijn gefuseerd met mensen uit het zuiden van Rusland.

Want het zuiden van Rusland, ten zuidoosten van de Slavische Penkivka-cultuur, dat is waar de Bulgaren woonden na het uiteenvallen van de Hunse superfederatie. In 480 nam keizer Zeno I Bulgaren in dienst om af te rekenen met enkele Gotische groepen, maar deze huurlingen werden verslagen. Ze hadden nu echter de weg naar het Donaugebied ontdekt, en in de volgende decennia waren er allerlei Bulgaarse invallen en plundertochten. Schrijvend in 551 heeft Jordanes het over “de dagelijkse moeilijkheden met de Bulgaren, Antes en Sclaveni”.noot Jordanes, Romana 388.

Nog geen tien jaar later hadden de Byzantijnen grotere moeilijkheden: de Avaarse superfederatie kwam naar het westen. Volgens Menandros Protektor versloegen ze de Onoguren, om vervolgens door het gebied van de Antes verder te trekken noot Menandros, fragment 5. Waar de Slavische volken westwaarts trokken (de Ipoteşti-Cândeşti-cultuur), lijken de Bulgaren in hun gebied te zijn gebleven. Voor wat het waard is noteer ik dat de Avaarse leider Baian zou claimen dat de Utiguren en Cutriguren hem tribuut betaalden. Wat dit betekent voor de Bulgaren, is onduidelijk omdat de verhouding tussen de Bulgaren, Onoguren, Utiguren en Cutriguren onduidelijk is. Daarom gebruiken oudheidkundigen en mediëvisten voor deze vroege fase van de Bulgaarse geschiedenis wel de naam Proto-Bulgaars.

[Dit blogje wordt vanmiddag afgerond.]

De Slavische volken (3) Archeologie

[Dit is het derde van zes blogjes over de herkomst van de Slavischsprekende volken. Het eerste was hier.]

In het eerste van deze vier blogjes gaf ik aan dat het Proto-Slavisch tegen het einde van het tweede millennium v.Chr. gesproken lijkt te zijn geweest rond de Pripjatmoerassen, en in het vorige blogje sprong ik naar de zesde eeuw na Chr., toen Byzantijnse auteurs Slavischsprekende groepen aanwezen in een regio die zich vanaf de Weichsel naar het zuidoosten uitstrekte tot aan de Dnjepr. Over de tussenliggende periode weten we feitelijk niets, want ook al heb ik het in dit blogje over de archeologie: archeologen graven geen taal op. Ze kunnen wel beargumenteerd speculeren.

Ik vind het echter ingewikkelde materie, uiteraard ook omdat een archeologische cultuur hoogst zelden precies met één taalgroep correspondeert. Ik noemde in het eerste blogje het verschijnsel van de superfederatie: een groep stammen met uiteenlopende achtergronden, die tijdelijk samenclustert onder een charismatische leider, en na diens overlijden weer uit elkaar valt. In zo’n superfederatie nemen mensen van alles over van iedereen, zodat eventueel bestaande correspondenties tussen taal en archeologie wegvallen. Maar speculeren staat vrij en ik denk dat ik het – voor zover ik er überhaupt iets van begrijp – het beste kan uitleggen als we in de tijd van Jordanes beginnen.

De situatie rond 600

Omdat we weten waar (volgens Jordanes) rond 550 Slavische stammen woonden, hebben we een idee van de gebieden waar we archeologische culturen moeten zoeken. Het gaat in alle gevallen om opvallend eenvoudige landbouwculturen. Het bovenstaande landkaartje is behulpzaam.

Om te beginnen is er een westelijke groep, die bekendstaat als de Mogilla-cultuur, de Praag-cultuur en Sukow-cultuur. We kunnen ons verbeelden dat we hier de Veneti/Wenden herkennen. Misschien valt u op dat de Veneti, op basis van de geschreven bronnen, ergens ten oosten van de Weichsel zouden wonen en dat deze drie groepen zich op het kaartje bevinden ten westen van die stroom. Dat hangt samen met het feit dat het gebied tussen Elbe en Weichsel “leeg” was geraakt. Een deel van de oorspronkelijke bewoners (de Przeworsk-cultuur die ik noemde in mijn stukjes over de Germanen) is vanaf de vierde eeuw weggetrokken naar het westen, maar er heeft vrijwel zeker meer gespeeld. DNA-onderzoek uit 2025 heeft bewezen dat de middeleeuwse bewoners, die ik gemakshalve maar zal aanduiden als Polen en Tsjechen, niet afstamden van degenen die hier leefden in de eerste eeuwen van onze jaartelling.

Aan het andere uiteinde vinden we de Kolochin-cultuur. Deze oostelijke groep woonde voorbij de Dnjepr in het noordoosten van Oekraïne. Of dit gebied Slavischsprekend is geworden door migratie vanuit de Pripjatmoerassen, waar inmiddels de Korchak-cultuur bestond, of doordat een oudere bevolking het Slavisch overnam, heb ik niet kunnen ontdekken, en ik sluit niet uit dat niemand het weet. In elk geval zijn in de oostelijke gebieden het Russisch en het Oekraïens ontstaan.

Tot slot is er de Penkivka-cultuur in Oekraïne, met haar zuidwestelijke uitloper, de Ipoteşti-Cândeşti-cultuur. Deze laatste is uit de eerste ontstaan en hangt, zo weten we uit DNA-onderzoek uit 2023, samen met migratie. Dit zijn de door Jordanes en Prokopios genoemde Antes, de zuidelijke groep aan de Donau.

En schoolmeesterachtig als ik ben, breng ik nu in herinnering dat er twee zones waren in oostelijk Europa: een noordelijke woudzone en een zuidelijk steppezone, die tevens een zone van cultuurcontact was. De Penkivka- en de Ipoteşti-Cândeşti-culturen lagen in die zuidelijke regio en absorbeerden eerdere bevolkingsgroepen: het wonderlijke amalgaam van afstammelingen van de Skythen, Sarmaten, Alanen, Goten en Hunnen zou gaandeweg “slavificeren”

De Avaren

De zuidelijke groep was in Jordanes’ dagen volop in beweging, want de Avaren waren aangekomen: een superfederatie rond een zekere Baian waarvan de kern, zoals we sinds 2022 weten, vanuit Siberië naar het westen trok. Ze absorbeerde oudere stammen, zoals de Antes, en die trokken mee verder naar het westen. De Avaren werden sedentair in Hongarije en Roemenië, en assimileerden daar de eerdere bewoners, zoals de Gepiden.

De Avaarse elite bestond uit ruiters die dankzij hun stijgbeugels een enorme voorsprong hadden op hun tegenstanders; daarnaast was er het voetvolk, dat Slavisch sprak. Zo kwam het dat de Avaarse migratie ook een migratie Slavischsprekenden was. Oudhistorici zijn in de twintigste eeuw zeer terughoudend geworden over de “Grote Volksverhuizingen”, maar zoals ik al eerder schreef zijn de gevolgen op het Balkanschiereiland wel degelijk ingrijpend geweest. Sommige Slavische stammen kwamen tot aan de benedenloop van de Donau, waar het Bulgaars en het Macedonisch zouden ontstaan, terwijl andere groepen verder stroomopwaarts trokken. Daar ontstonden de Servo-Kroatische talen.

Ik noteer nog dat het intrigerend is dat de Avaren lijken te zijn geslavificeerd. De elite was natuurlijk ook maar klein ten opzichte van de andere groepen in de superfederatie, die Baians dood maar enkele decennia overleefde. Er is wel geopperd dat het zuidelijke Slavisch de lingua franca was in het Avaarse rijk; ik kan dat niet beoordelen. Het valt verder op dat middenin de Slavische wereld de voormalige Romeinse provincie Dacië Latijn bleef spreken.

[Deze zesdelige reeks wordt vanmiddag vervolgd.]

Lees tip -> Man aangehouden voor twee verkrachtingen uit jaren 90 | Man uit Apeldoorn aangehouden voor twee verkrachtingen uit 1995 en 1997 na DNA-verwantschapsonderzoek. | #verkrachting #DNAverwantschapsonderzoek #coldcase #DNAonderzoek #Deventer #politie #Apeldoorn |

https://hbpmedia.nl/man-aangehouden-voor-twee-verkrachtingen-uit-jaren-90/

𝗟𝗲𝗲𝗳𝘁 𝗯𝘂𝗹𝘁𝗿𝘂𝗴 𝗧𝗶𝗺𝗺𝘆 𝘁𝗼𝗰𝗵 𝗻𝗼𝗴? 𝗗𝗡𝗔-𝗼𝗻𝗱𝗲𝗿𝘇𝗼𝗲𝗸 𝘇𝗮𝗮𝗶𝘁 𝘁𝘄𝗶𝗷𝗳𝗲𝗹

Het verhaal rondom de wereldberoemde bultrug Timmy krijgt mogelijk toch nog een staartje. De walvis werd na een spectaculaire reddingsactie naar zee gebracht en zou later dood zijn aangespoeld. Een nieuwe DNA-test trekt het overlijden van het dier nu in twijfel: was de aangespoelde bultrug wel echt...

https://www.rtl.nl/nieuws/buitenland/artikel/5630750/bultrug-timmy-twijfel

#bultrug #Timmy #DNAonderzoek

https://www.europesays.com/nl/232662/ Uitgestorven holenleeuw blijkt veel unieker dan gedacht #DNAOnderzoek #Dutch #evolutie #holenleeuw #Nederland #Nederlanden #Nederlands #Netherlands #NL #Science #ScienceAndTechnology #ScienceAndTechnology #slider #Technologie #Technology #Wetenschap #WetenschapEnTechnologie #WetenschapTechnologie

https://www.europesays.com/be-nl/78164/ Uitgestorven holenleeuw blijkt veel unieker dan gedacht #BE #België #Belgium #DNAOnderzoek #evolutie #holenleeuw #Science #ScienceAndTechnology #ScienceAndTechnology #slider #Technologie #Technology #Wetenschap #WetenschapEnTechnologie #WetenschapTechnologie

https://www.europesays.com/nl/223921/ Mogelijk fouten gemaakt bij opgraving ‘vierde musketier’ #BreakingNews #BreakingNews #DARTAGNAN #DNAOnderzoek #Dutch #FeaturedNews #FeaturedNews #Headlines #HOGESCHOOLSAXION #Hoofdpunten #LatestNews #LatestNews #Maastricht #Nederland #Nederlanden #Nederlands #Netherlands #News #Nieuws #NL #opgravingen #skelet #TopStories #TopStories #Voorpaginanieuws #WIMDIJKMAN

Faits divers (50)

Een nieuwe aflevering in de onregelmatig verschijnende reeks faits divers, met ook deze keer weer enkele niet-samenhangende berichtjes.

Het Antikythera-mechanisme

Het Antikytheramechanisme was een mechanische rekenmachine annex planetarium waarmee onder meer zonsverduisteringen en de data van de diverse Griekse atletiekwedstrijden konden worden berekend. Het is gevonden op een scheepswrak bij de Peloponnesos en is maar gedeeltelijk bewaard, zodat niet helemaal duidelijk is hoe het voorwerp precies gereconstrueerd zou moeten worden. Dat neemt niet weg dat er verschillende knappe voorstellen zijn gedaan en dat instrumentmakers reconstructies hebben gebouwd. Sinds kort is er ook een in eigen land, en daarover leest u hier meer.

De villa van Dolabella

Zomaar een lief berichtje: in Italië zijn wat bezittingen van de georganiseerde misdaad onteigend en daarbij was ook een landgoed waarop de ruïne ligt van een Romeinse villa. Die is – met een slag om de arm – toegeschreven aan Publius Cornelius Dolabella, die na de moord op Julius Caesar met succes diens vrijgekomen consulaat opeiste en zich naar het opstandige Syrië liet uitzenden. Zijn reis naar het oosten kenmerkte zich vooral door zó veel moord, plundering en afpersing, dat het zelfs de Romeinse Senaat te gortig werd. Hij werd tot staatsvijand verklaard, waarna Cassius (de moordenaar van Caesar) hem uitschakelde.

De villa werpt vanzelfsprekend geen enkel licht op deze gebeurtenissen. Het is echter altijd fijn als we archeologische vondsten kunnen koppelen aan andere vormen van oudheidkundig bewijs, zelfs als dat met een slag om de arm moet gebeuren.noot Die slag om de arm is natuurlijk dat archeologen een andere waarheidstheorie gebruiken dan oudhistorici. Eigenlijk zouden we, als er claims over interdisciplinariteit worden gedaan, steeds moeten vragen: welke waarheidstheorie gebruiken de betrokkenen? Dat spaart uren langs-elkaar-op-praten.

Oude talen

De leukste website op het terrein van de geesteswetenschappen is Neerlandistiek, en dat vakgebied heeft in de bestudering van de Germaanse talen natuurlijk een overlap met de oudheidkunde. Dat levert leuke blogs op, zoals over de continuïteit van de metaforen die we gebruiken voor leren en aanleren. Meer germanistiek vanzelfsprekend op de blog Taaldacht.

Zionistische archeologie

U weet het: in de archeologie is de politiek nooit ver weg. Martine van den Berg, tevens auteur van een urgente roman over de cultuurstrijd tegen de geesteswetenschappen, pakt in De Groene Amsterdammer uit over de nationalistische archeologie van Israël: die “staat steeds vaker ten dienste van een nationale, racistische en essentialistische agenda”.

Spookschrijver

Een grappig (maar niet heus) verhaaltje: u kunt online oudheidkundige boeken kopen van een zekere Blake Whiting. Alleen: die bestaat helemaal niet. Het is een AI-robot die boeken plundert en in een andere vorm navertelt. Het is feitelijk een nieuwe vorm van plagiaat.

Het komt overigens niet alleen door Die Grote Boze Techbro’s. Door de combinatie van onvoldoende brede opleidingen en publicatiedruk schrijven wetenschappers doorgaans artikelen waarin ze nooit heel ver buiten de lijntjes kleuren. Dat is ook niet heel erg: wetenschap gaat nu eenmaal stapje voor stapje vooruit. Veel artikelen delen dus dezelfde aannames, data en methoden. Zodoende is er een brede basis waarop de artificiële intelligentie zich kan baseren.

Manuscripten

Er is zó veel vakliteratuur dat wetenschapsjournalisten maar moeilijk een heel vakterrein overzien. Los daarvan: veel vakliteratuur blijft verborgen achter de academische betaalmuren. Omdat de journalisten dus geen overzicht hebben, reageren ze bij hun onderwerpkeuze nogal eens op de persberichten die hun worden toegestuurd. Daardoor lopen ze aan de leiband van de universitaire PR en krijgen u en ik allerlei nieuws toegeworpen dat helemaal geen nieuws is. Hier is een voorbeeld: DNA-onderzoek naar het perkament en leer waarop manuscripten zijn geschreven.

U las over die methode al in mijn boek Bedrieglijk echt. Dat is niet omdat ik zo slim ben. Het is omdat wetenschapsjournalisten het terrein niet overzien en manipuleerbaar zijn.

Museumnieuws

Nederlanders denken vaak dat ze nog weleens in België zullen komen, en rijden er doorheen op weg naar een “echt” buitenland. Ze gaan zelden echt eens een kijkje nemen in België. En zo komt het dat belachelijk weinig Nederlanders vertrouwd zijn met de Koninklijke Musea voor Kunst en Geschiedenis in Brussel. Mocht u hebben besloten uw kennislacune te vullen, dan heeft u pech.

Het ziet er niet best uit voor Libanon. Als u meer wil weten over dat geteisterde land, lees dan mijn boek. Deze blog kunt u ook volgen via een Whatsapp-kanaal.

Garum, de Romeinse vissaus

Het moet verschrikkelijk hebben gestonken, de productie van garum. Het heette in de Late Oudheid ook wel liquamen en was een soort vissaus, die het meest lijkt op de Vietnamese vissaus die u koopt bij de toko. De Romeinen waren er dol op.

Het vermoeden bestaat dat het product is ontstaan aan de Perzische Golf, waar de Babyloniërs al in de achttiende eeuw v.Chr. siqqu produceerden. Ook de Feniciërs kenden het spul, en zij gaven het recept door aan de Karthagers en Griekenland. Het werd populair in Iberië, waar Cartagena een reputatie had hoog te houden voor kwaliteitsproducten. Daarvandaan kwam deze saus naar Italië, waar koks garum in allerlei gerechten verwerkten. Artsen schreven het overigens voor bij zweren, hondenbeten, diarree en buikgriep.

Ook al is het oudste bewijs uit het Nabije Oosten, het meeste bewijs komt uit het westen van het Middellandse Zee-gebied. De enorme kuipen waarin het bruine goedje werd geproduceerd zijn teruggevonden in bijvoorbeeld het Marokkaanse Lixus (hierboven), in het Portugese Cerro da Vila, in het Spaanse Cádiz en Sevilla en in het Algerijnse Tipasa. Niet dat er geheel geen bewijs is uit de Levantijnse Zee: de archeologen die garum-kuipen opgroeven in Ashkelon, vergeleken de vissaus met tomatenketchup, wat ik nog altijd niet begrijp.

De productiekuipen waren meestal zo’n drie meter lang, ruim anderhalve meter breed en ruim twee meter diep, en daarin liet men dan wekenlang de vis rotten. Tien kubieke meter stinkende smurrie dus, na drie maanden goed voor 3000 amforen hartige saus en een flinke hoeveelheid bezinksel. Dat heette allec of hallex.

We hebben verschillende antieke teksten over garum, waarin we lezen dat de makers één deel pekel (water dat volledig met zout is verzadigd) toevoegden aan zeven keer zo veel vis, waarbij sprot en sardine de voorkeur hadden. En natuurlijk ook de ansjovis, waaraan het goedje zijn naam dankt: γάρος is het Griekse woord voor ansjovis. Dat zijn allemaal vrij kleine vissen, met dunne graten, die snel vergaan. Evengoed werden ze nog vermalen. Ook makreel, paling en de in de Mediterrane wateren overvloedig aanwezige tonijn waren bruikbaar, maar het fermenteren nam bij die ingrediënten meer tijd in beslag. Er waren varianten met kruiden (rozemarijn, koriander, oregano), met olijfolie en met wijn.

In onder andere Sevilla zijn garum-kuipen gevonden die buiten gebruik raakten zonder geheel te zijn geleegd. Op de bodem lagen nog de graten, die zich leenden voor onderzoek in een laboratorium. Omdat visgraten zich laten determineren, konden archeologen vaststellen dat de in de vorige alinea genoemde, uit geschreven bronnen bekende vissoorten inderdaad werden gebruikt. Het onderzoek in Sevilla is niet uniek. Vorig jaar werd het echter opnieuw bevestigd, maar dit keer waren de resultaten niet gebaseerd op het determineren van de graten, maar op onderzoek van het DNA. Dat is wel heel knap, want het betekent dat DNA is gewonnen uit dierlijke resten die eerst waren vermalen en vervolgens enkele eeuwen hadden gelegen in een zuur milieu.

Ik heb vaker geschreven dat de post-Romeinse staten van de Visigoten (het Rijk van Toledo), de Ostrogoten, de Vandalen en de Merovingische Franken geen nieuwvormingen waren, maar voortzettingen van het late Romeinse Rijk. En dat is ook in culinaire zin het geval, want garum staat nog vermeld in een oorkonde van de zevende-eeuwse Merovingische koning Chlotharius III.

https://www.europesays.com/nl/?p=165791 Man (60) krijgt cel en tbs voor verkrachting van 32 jaar geleden #BreakingNews #BreakingNews #celstraf #ColdCase #DNAOnderzoek #Dutch #FeaturedNews #FeaturedNews #Headlines #Hoofdpunten #LatestNews #LatestNews #Nederland #Nederlanden #Nederlands #Netherlands #News #Nieuws #Nijmegen #NL #OpenbaarMinisterie #rechtbank #TBS #TopStories #TopStories #verkrachting #Voorpaginanieuws

https://www.europesays.com/nl/161011/ Vanaf vandaag op Netflix: Canal+-serie over de meest besproken moordzaak van Nederland | HBO Max Nieuws #Amusement #Canal+Ori #Canal+Serie #DNAOnderzoek #Dutch #EenVanOns #Entertainment #HBOMaxNieuws #JasperS #MarianneVaatstra #MichielVanErp #Nederland #Nederlanden #Nederlands #NederlandseMisdaadserie #Netherlands #NL #NordicNoirNederland #PenozaSchrijver #PeterRDeVries #PieterKuijpers #PupkinFilm #TV #Veenklooster #WaargebeurdMisdrijf

https://www.europesays.com/be-nl/24034/ Vanaf vandaag op Netflix: Canal+-serie over de meest besproken moordzaak van Nederland | HBO Max Nieuws #Amusement #BE #België #Belgium #Canal+Ori #Canal+Serie #DNAOnderzoek #EénVanOns #Entertainment #HBOMaxNieuws #JasperS #MarianneVaatstra #MichielVanErp #NederlandseMisdaadserie #NordicNoirNederland #PenozaSchrijver #PeterRDeVries #PieterKuijpers #PupkinFilm #TV #Veenklooster #WaargebeurdMisdrijf

https://www.europesays.com/nl/132313/ In dit afgelegen Griekse berggebied hebben onderzoekers een ‘genetische tijdcapsule’ gevonden #BreakingNews #BreakingNews #DNAOnderzoek #Dutch #FeaturedNews #FeaturedNews #Genetica #Griekenland #Headlines #Hoofdpunten #isolatie #LatestNews #LatestNews #middeleeuwen #Nederland #Nederlanden #Nederlands #Netherlands #News #Nieuws #NL #slider #TopStories #TopStories #Voorpaginanieuws #Wereld #World #WorldNews #WorldNews

Lees tip -> Man krijgt 16 jaar cel voor doodslag op vriendin Amsterdam | Een 51-jarige man is veroordeeld tot 16 jaar cel voor het doden van zijn vriendin in mei 2024. De rechtbank acht doodslag bewezen. | #16jaarcel #Amsterdam #DNAonderzoek #doodslag #forensischonderzoek #partnergeweld #rechtbankAmsterdam #strafzaak #vonnis |

https://hbpmedia.nl/doodslag-vriendin-amsterdam-2024-16-jaar-cel/

Lees tip -> Hoge Raad bevestigt veroordeling in coldcase ‘doodslag Els Slurink’ | De Hoge Raad bevestigt de veroordeling in de coldcase-zaak rond Els Slurink uit Groningen. De straf is vanwege procedureduur verlaagd naar negen jaar en zes maanden. | #advocaatgeneraal #cassatie #coldcase #DNAonderzoek #doodslag #ElsSlurink #gerechtshof #Groningen #hogeraad #moordzaak #nederland #rechtspraak #strafrecht #veroordeling |

https://hbpmedia.nl/hoge-raad-veroordeling-els-slurink-coldcase/

𝗗𝗡𝗔-𝗼𝗻𝗱𝗲𝗿𝘇𝗼𝗲𝗸 𝘁𝗼𝗼𝗻𝘁 𝗮𝗮𝗻: 6-𝗷𝗮𝗿𝗶𝗴𝗲 𝗷𝗼𝗻𝗴𝗲𝗻 𝗴𝗲𝗯𝗲𝘁𝗲𝗻 𝗱𝗼𝗼𝗿 𝗽𝗿𝗼𝗯𝗹𝗲𝗲𝗺𝘄𝗼𝗹𝗳 𝗕𝗿𝗮𝗺

Uit DNA-onderzoek blijkt dat probleemwolf GW3237m, beter bekend onder de naam Bram, het dier is geweest dat op 30 juli een 6-jarig kind op de Utrechtse Heuvelrug heeft gebeten.

https://www.rtl.nl/nieuws/binnenland/artikel/5523441/peobleemwolf-gw3237m-utrechtse-heuvelrug-pyramide-van-austerlitz

#DNAonderzoek #jongen #probleemwolf

De persoonlijke faits divers (39)

Deze aflevering in de onregelmatig verschijnende reeks faits divers, de negenendertigste alweer, bevat vooral nieuws dat eigenlijk totaal onbelangrijk is en vermoedelijk alleen mijzelf boeit (Apeldoorn), inspireert (vissaus), irriteert (Egypte), fascineert (Tartessos) en vleit (doorlezen tot het einde).

***

Apeldoorn

Wie van Barneveld naar Apeldoorn fietst, komt over de Asselse Heide. Daar zijn nog de kuilen te zien waar mensen ooit de klapperstenen vonden waaruit ze ijzeroer wonnen. De Veluwse beekjes en de later aangelegde sprengen zijn eveneens ijzerhoudend.noot Ik hoorde nog vorige week iemand vertellen dat haar broer ergens in de jaren zeventig in het ijzerhoudende water was gevallen en dat diens kleren niet meer schoon te wassen waren. Aan de andere kant van Apeldoorn, in de richting van de IJssel, lagen drassige gebieden, waar moeraserts werd gewonnen. Omdat de plek dus quasi-letterlijk drijft op ijzer, speculeerden de medewerkers van het toenmalige archeologisch museum Moerman een halve eeuw geleden dat het erts via Apeldoorn verhandeld moest zijn geweest met het Romeinse leger, dat gestationeerd was aan de Rijn bij Arnhem. Het was immers slechts een dag lopen van producent naar consument.

Nu konden de museummedewerkers dat wel bedenken, maar destijds ontbrak in Apeldoorn ieder bewoningsspoor uit de Romeinse tijd. Een jaar of wat geleden vond men in het westen van de huidige stad echter bewijs voor een voor Germaanse begrippen vrij grote nederzetting. Als ik me goed herinner, werd dat toen ook meteen met de ertshandel in verband gebracht. Inmiddels is er ook bewijs dat er boeren hebben gewoond in Apeldoorn.

Groot nieuws is dit vanzelfsprekend niet. Het is slechts dataverwerving en dataverwerving is een voorwaarde voor wetenschap en geen wetenschap. Maar als oud-Apeldoorner vind ik dit dus wel leuk.

Vissaus

Nog een trivialiteit, al is het een serieuze: onderzoekers hebben de samenstelling van antieke vissaus (garum) ontdekt, waarbij de crux is dat ze niet alleen graten vonden in de kuipen waarin de vis wekenlang lag te rotten, maar dat ze die graten ook nog geschikt konden maken voor DNA-onderzoek. Met dit onderzoek worden geen grote sociaalwetenschappelijke vragen opgelost of zelfs maar gesteld, maar het is een nieuw soort inzicht, mogelijk door nieuwe methoden. En dat is wetenschappelijke vernieuwing.

Voor wie nu zelf vissaus wil maken: sommige producenten gebruikten ansjovis, andere sardine, en daarnaast maakte men gebruik van sprot en okselzeebrasem. Die smurrie stinkt behoorlijk, dus mijn advies is: haal een fles Vietnamese vissaus bij uw toko.

Egypte

Een claim die veel media haalde: een Brits onderzoeksteam slaagde erin het vrijwel complete DNA van een oude Egyptenaar uit te lezen en deed isotopenonderzoek, zodat ze veel over de overledene te weten konden komen. Inclusief het feit dat die onder zijn voorouders ook Mesopotamiërs had. Alle bombarie kan echter niet verhullen dat er weinig nieuws was. Het enige nieuwe is dat voor het eerst antiek Egyptisch genoom vrijwel compleet is uitgelezen. Men is dus verder dan ooit gelopen langs een al bekende weg, zeg maar een soort afstandsrecord. Zoiets is eigenlijk alleen relevant voor de laboratoriummensen, zoals het behalen van het hoogste punt van een nieuw huis alleen interessant is voor bouwvakkers.

Daniel Soliman van het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden geeft in De Volkskrant bovendien als commentaar dat we aan één Egyptenaar niet zo veel hebben. Wat we nodig hebben, is een representatieve steekproef van de gehele bevolking. Wat we zeker niet nodig hebben, is berichtgeving waarin het enige nieuwsfeit bestaat uit een laboratorium-record. Terwijl je van wetenschap blij kunt worden, trokken de onderzoekers nu de aandacht tot geen enkel nieuw inzicht, boden ze antwoord op geen enkele vraag en riepen ze enkel een gevoel op van verveling.

Spanje

In Spanje tonen ze hoe het beter kan. Archeologen herkennen daar in het zuiden een IJzertijdcultuur die ze Tartessos noemen, naar een uit Griekse bronnen bekende halflegendarische stad voorbij de Zuilen van Herakles. Rond 500 v.Chr. verplaatste het Tartessische kerngebied zich van de vallei van de Guadalquivir naar het noorden, naar de Guadiana. Een van de belangrijkste opgravingen daar in het binnenland is Turuñuelo, waar onlangs een zuil is opgegraven van marmer, e dat bleek helemaal van het eiland Marmara afkomstig.

Die pilaar is natuurlijk slechts dataverwerving en het dagdagelijkse proces van normale wetenschap vormt geen nieuws. Je kunt het echter gebruiken om de aandacht te trekken naar iets wezenlijkers, en kijk: de Spaanse media plaatsen de vondst wél in een bredere context, namelijk het groeiende bewijs voor de uitgestrektheid van de antieke handelsnetwerken. Door Griekse kooplieden vervoerde producten bereikten niet alleen de Andalusische kust, maar ook het binnenland.

Ik ga nog een stap verder. Aangezien je dezelfde route in twee richtingen kunt afleggen, benadrukt deze conclusie de noodzaak dat we bij het analyseren van de Griekse cultuur meer dan ooit rekening moeten houden met invloeden uit Iberië.

Vanitas vanitatum

Tot slot: ik ben onlangs geïnterviewd in het wetenschapsprogramma van de Amsterdamse stadsomroep Salto. U kunt het hier beluisteren. Wat ik niet zag aankomen maar superleuk vind, is dat Science Guide, zeg maar de online-krant van de Nederlandse universiteiten, het oppikte. En ik zou een slechte leugenaar zijn als ik ontkende te hebben gebloosd toen ik las dat deze blog een snoepwinkel is voor Oudheidliefhebbers en misschien wel een van de mooiste in ons taalgebied. U leest het verhaal hier en als de betaalmuur te hoog blijkt, leest u het daar.

Mijn boek over Libanon is verschenen. De opbrengst is geoormerkt voor Cordaid Libanon.

PS: u kunt deze blog volgen via het Whatsapp-kanaal.

#Apeldoorn #DNAOnderzoek #FaitsDivers #garum #ijzer #isotopenonderzoek #Spanje #Tartessos #Turuñuelo #vanitasVanitatum

Faits divers (37)

Een nieuwe aflevering in de onregelmatig verschijnende reeks faits divers, met deze keer werkelijk van alles wat. Daarom heet het ook “faits divers” natuurlijk.

Babylonische kronieken

Afgelopen dinsdag belde de post aan met een pakje. “Leg maar op de trap”, zei ik over de intercom, want ik verwachtte niks. Wat later ontdekte ik dat de baksteenzware zending wel degelijk voor mij was: het was Babylonian Chronographic Texts from the Hellenistic Period van Bert van der Spek e.a. Vaste lezers van deze blog kennen Van der Spek als de auteur van het handboek dat ik een tijdje geleden in 170 stukjes heb besproken.

Dit boek is echter een ander paar mouwen. Het gaat om de (her)uitgave van tweeëntwintig Babylonische kronieken uit de vierde tot en met late tweede eeuw v.Chr., plus de daarmee verwante Astronomische Dagboeken, koningslijsten en een bouwcilinder. Met ruim 1100 pagina’s ziet het er angstaanjagend uit, temeer daar niet iedereen vertrouwd is met spijkerschriftteksten, maar geen paniek: er is een sectie “Reading Akkadian”, waarin alle rare tekens worden uitgelegd. Kort en goed, wie zich bezighoudt met het hellenisme, kan niet om dit boek heen.

Alweer een petitie

Er gebeuren, zoals u hierboven las, dus best weleens leuke dingen in mijn vakgebied, dat zich vooral schandalig slecht uitlegt. Daarom begrijpt niemand het en daarom is het een makkelijk doelwit voor bezuinigingen. Er is dus weer eens een petitie, de vorige was immers alweer in april en de voorvorige in maart, en het kan natuurlijk niet zo zijn dat er een maand voorbij gaat zonder dat een oudheidkundige instelling wordt bedreigd. Mijn rubriek Faits Divers zou incompleet zijn zonder petitie. Het gaat dit keer om het behoud van klassieke talen in Genève.

Karthago

Schreef ik dat dit mooie vak zich slecht uitlegt? Het helpt natuurlijk niet als je in het nieuws komt met het “verrassende” inzicht dat de bevolking van Karthago niet zo heel veel genetische links had met het Fenicische moederland. Wie ook maar één blik heeft geworpen op wat er zoal in musea is te zien, kent de kosmopolitische cultuur, en wie weleens heeft gehoord van de Jeune Homme de Byrsa, zal zéker niet verrast zijn.

Kortom: doorlopen mensen, niks aan de hand, het is maar zelftrivialisering, het is maar oudheidkunde.

Soedan

Niemand zal dus ook een vinger uitsteken nu een oudheidkundig museum is geplunderd. Het is maar oudheidkunde.

Pompeii

In Pompeii doen de archeologen dappere pogingen het moment van totale irrelevantie te bereiken, maar dit geval overtreft elk redelijk pessimisme. U denkt: maak je toch niet druk, maar ik maak me wel druk, want een vakgebied dat vooral met onzin in het nieuws komt, en waar onzinnige claims terechtkomen in wetenschappelijke tijdschriften, verliest publiek en academisch draagvlak. De archeologie is een reus op lemen voeten; universiteiten en musea doen niets om het vak te zuiveren; want ook academici en museummensen denken dat het maar oudheidkunde is.

Romeins België

Ik rond deze Faits Divers af met wat reclame. In de eerste plaats: Historizon organiseert van 3 tot en met 7 juni een reis naar België met mij als gids. De regio is voor veel Nederlanders vrijwel onbekend, dus dit is uw kans om uw kennis op peil te brengen. Ik laat u graag de musea zien in Brussel, Velzeke, Ath, Aubechies, Bavay, Namen, Andenne, Amay, Luik en Tongeren. Inschrijven voor deze reis kan hier.

En tot slot

Mijn boek over de geschiedenis van Libanon ligt momenteel bij de drukker. Het verschijnt rond 12 juni en u kunt het hier alvast bestellen. Woont u in de Randstad, dan is het misschien leuk te komen naar de boekpresentatie in Leiden, in het Rijksmuseum van Oudheden, met Roel Meijer (Radbouduniversiteit) en Carolien Roelants als sprekers. Aanmelden kan daar.

Mijn boek over Libanon verschijnt donderdag 12 juni, maar u kunt het al bestellen. De opbrengst is geoormerkt voor Cordaid Libanon. U bent welkom bij de presentatie.

PS: u kunt deze blog volgen via het Whatsapp-kanaal.

#België #BertVanDerSpek #DNAOnderzoek #FaitsDivers #LibanonEenKorteGeschiedenis #petitie #plundering #Pompeii

Verdachte van 13 jaar oude zedendelicten dankzij 3D-beeldtechniek aangehouden

#3dtechniek #DNAonderzoek #arrestatie
https://www.nu.nl/-/6247191/