#cyrenaica — Public Fediverse posts

Faits divers (58)

Een nieuwe aflevering in de onregelmatig verschijnende reeks faits divers, met deze keer nogal wat vooral kleine berichtjes. Zoals altijd krijgt u géén garantie dat de zaken waarnaar ik verwijs representatief of belangrijk zijn, en krijgt u wél mijn hoogstpersoonlijke oordeel over the good, the bad, and the ugly.

Indo-Europese paarden

Op de mooie website Neerlandistiek bespreekt Marc van Oostendorp vanmorgen vroeg een boek over paarden in de Indo-Europese wereld. De auteur van dat boek oppert een andere betekenis voor het oerwoord voor dat edele dier: h₁ék̑u̯os zou niet “snel” maar “ongehoorzaam” betekenen. Dat is, afgezien van een parallel bij Homeros, niet zo vermeldenswaard, maar Van Oostendorps blogje is wel een prachtige samenvatting van wat Indo-Europeanistiek is.

Lineair-A

Er is weer eens iemand die beweert het Lineair-A (een schriftsoort gevonden op Kreta) te hebben ontcijferd, en die claim uit juli ben ik daarna nergens meer tegengekomen. Dat maakt wantrouwend, want als het echt iets was geweest, hadden we wel meer gehoord.

Voor het goede begrip: er zijn onvoldoende tabletten om te controleren of een mogelijke oplossing correct is. Een onderzoeker baseert zich op een bepaald tekstcorpus, maar heeft controlemateriaal nodig, en momenteel zijn er simpelweg onvoldoende data om én een basis te hebben voor de ontcijfering én controlemateriaal. Je kunt de “code breken” maar niet weten of  je oplossing klopt. We zullen de ontcijfering nog wel meemaken, want het corpus groeit langzaam maar zeker, maar volgens mij is de huidige claim op z’n best een klein stapje, en verdiende die vooralsnog geen publiciteit.

Taucheira

Taucheira is een van de vijf Griekse steden in de Cyrenaïca, beroemd om z’n vele inscripties. Hier is een artikel dat ik met plezier heb gelezen. Niks wereldschokkends, gewoon leuk.

Tongeren

Vlak ten oosten van Tongeren ligt Berg, mogelijk de nederzetting die oorspronkelijk Atuatuca heette, en de plek waar Ambiorix het Veertiende Legioen van Julius Caesar heeft vernietigd. Bij Berg vindt nu archeologisch onderzoek plaats. Negeer de hijgerige kop; dit gaat verder dan opgraven en dataverwerving, want het is is een van de plekken waar de relatie tussen vondsten en teksten althans in potentie kan worden onderzocht, zodat oudheidkundigen het vak zélf verder kunnen brengen. En de ontwikkeling van een vakgebied, in dit geval de discussie over de relatie tussen twee soorten bewijsmateriaal, is een belangrijke aanwijzing voor de gezondheid van een discipline.

Spanje

De Romeinse verovering van het Iberische Schiereiland duurde twee eeuwen. Eigenlijk gek, want er viel goud en zilver te halen. De eindeloze lijsten die Titus Livius biedt, behoren tot de allersaaiste stukken uit een doorgaans toch alleszins lezenswaardig geschiedwerk. Er waren echter decennialang te weinig Romeinse troepen. Interessant is hierbij dat er vaak archeologische aanwijzingen zijn voor de campagnes; ik heb er geen verklaring voor waarom dat juist in Spanje zo vaak het geval is. Hier is een nieuw voorbeeld.

Ovidius

De Romeinse dichter Publius Ovidius Naso claimde in zijn gedichten dat keizer Augustus hem had verbannen naar Tomis aan de Zwarte Zee, tegenwoordig Constanța. De gedichten die hij daar zou hebben geschreven, passen echter niet helemaal bij wat we (denken te) weten over die havenstad, en daarom is wel geopperd dat het een literair spel was. De ballingschapspoëzie was natuurlijk ook veel leuker als heel Rome wist dat de dichter elke dag door de Via dei Condotti liep om in Caffè Greco z’n espressootje weg te komen tikken.

Classica Sólveig Hilmarsdóttir wijst er nu op dat Ovidius’ gebruik van het Grieks, waar hij zich ooit regelmatig van bediende, terughoudender wordt, wat ze beschouwt als aanwijzing dat hij wel degelijk in ballingschap was: de man hoorde weliswaar de hele dag Grieks spreken, maar wilde het in Rome geaccepteerde Grieks schrijven, en dat ging niet meer.

Romeins Germanië

Men beweert wel dat de Romeinen na 274 na Chr. de Rijngrens voor een generatie opgaven. De Nederlandse archeoloog Stijn Heeren heeft daar terecht vraagtekens bij geplaatst. Ook in Duitsland is discussie over de Limesfall, en van een verondersteld verlaten fort staat nu vast dat er nog steeds mensen waren. Niet per se Romeinse soldaten, maar toch: het laatste hoofdstuk over de Romeinse limes is nog niet geschreven.

Romeinse paarden

Op de altijd leuke website van Aron Groot is een leuk blogje over de herkomst van het Nederlandse woord paard, afgeleid van paraveredus, waarin Griekse, Latijnse en Gallische elementen samenkomen.

Nieuwe methoden

Er gaat geen jaar voorbij zonder dat de archeologie zich verrijkt met een nieuwe laboratoriumtechniek. Zo kunnen archeologen nu aan de hand van de verhouding tussen twee isotopen een stuk hout dateren. Echt leuk om te lezen.

Ook interessant: het gebruik van middeleeuws perkament om DNA te winnen, en dat dan gebruiken om de geschiedenis van een virus te reconstrueren.

Wetenschapscommunicatie

Een tijdje geleden maakte ik met Krijn Soeteman voor Scientias.nl een podcast over wetenschapscommunicatie en archeologie. Hij is lang, maar minstens één luisteraar vond ’m de moeite waard.

Bedreigde oudheidkunde

We hebben een museum nodig dat uitlegt wat archeologen doen, een archeologiemuseum, of liever: een oudheidkundemuseum. Als we immers niet uitleggen hoe oudheidkundigen weten wat ze weten, terwijl een kwart van de publieksvragen daarop betrekking heeft, dragen we zelf bij aan het beeld dat oudheidkunde geen wetenschap is. En onbekend maakt onbemind maakt kwetsbaar: universiteiten bezuinigen als eerste op onverdedigde vakgebieden en voor bezuinigende politici zijn archeologische musea onweerstaanbaar.

Een tijdje geleden was het RMO slachtoffer van een ongemotiveerde bezuiniging en er wellicht kent u dit lijstje. Momenteel zijn de musea in Vlaanderen de klos, waaronder Velzeke. Goede musea krijgen dus de rekening gepresenteerd voor het ontbreken van een gemeenschappelijke visie op de wijze waarop we het publiek willen informeren, de publieksvragen willen beantwoorden, proactief desinformatie willen bestrijden en junk nieuws willen vermijden.

Wellicht ben ik te pessimistisch, maar vaak denk ik: de archeologische musea moeten inmiddels noodplannen maken om de collecties bijeen te houden. Momenteel zijn die weliswaar beschermd, maar met hetzelfde gemak waarmee de wetgever het erfgoed beschermde, kan hij de bescherming aanpassen of opschorten. Het is niet ondenkbaar (want al gebeurd) dat op middellange termijn collecties geveild en dus verdeeld zullen worden. Zo ver is het in Vlaanderen overigens nog niet.

Tot slot

Op vrijdag 16 oktober verzorg ik in Naarden een lezing over Libanon, meer informatie daar. Maar u kunt mijn boek ook bestellen; de opbrengst is voor Cordaid.

Ik organiseer volgend voorjaar een reis naar Bulgarije. Deze blog kunt u ook volgen via een Whatsapp-kanaal.

De Cyrenaica (2)

[Dit is het tweede en laatste blogje over de Cyrenaica.]

Een tijd zonder geschiedenis

De Perzen veroverden Egypte in 525 v.Chr. en lijken daarna de Cyrenaica te hebben onderworpen. Uit de Historiën van Herodotos van Halikarnassos zouden we afleiden dat het gebeurde rond 513, maar zoals zo veel dateringen is ook dit jaartal niet zo zeker als het lijkt. Het is onduidelijk of de Achaimeniden daadwerkelijk de regio hebben beheerst: ze lag immers ver weg. Het is in elk geval waarschijnlijk dat de Cyrenaica haar zelfstandigheid herwon toen koning Xerxes de perifere rijksdelen opgaf. In elk geval moeten de steden van de Cyrenaica na de onafhankelijkheid van Egypte in 404 autonoom zijn geweest.

U leest tussen de regels door dat we onvoldoende weten over de periode tussen 513 en 404. We kunnen tempels dateren en er zijn inscripties over het bestuur van de steden, maar een echt geschiedverhaal is niet te vertellen. Wel moet een los samenwerkingsverband zijn ontstaan van Kyrene, Barka, Apollonia, <ahref=”https://www.livius.org/articles/place/taucheira-arsinoe-tocra&#8221;>Taucheira en Benghazi: de Pentapolis, het “vijfstedengebied”. (Ptolemais en Tobruk zijn later gesticht.)

Hellenisme

In 331 gaven deze steden zich over aan Alexander de Grote, en na diens dood werd de Pentapolis onderdeel van het gebied waarover Ptolemaios I Soter regeerde. Waar Alexander, voor zover bekend, nooit een Macedonisch garnizoen naar de Cyrenaica stuurde, zond Ptolemaios wel troepen. Generaal Ofellas vormde in 322 de Pentapolis om tot een echte provincie van wat later het Ptolemaïsche Rijk zou heten. Omdat het gebied echter door de Libische Woestijn was gescheiden van de Nijlvallei, hadden de bestuurders in de hellenistische tijd aanzienlijke vrijheid, en zo nu en dan was de Pentapolis de facto onafhankelijk.

Een zo’n periode begon in 163, toen Fyskon (“dikbuik”), een zoon van koning Ptolemaios V Epifanes, aankwam als bestuurder. Hij stuitte op veel tegenstand, die hij wist te overwinnen met steun van Rome. Op deze manier werd de Cyrenaica een Romeins protectoraat, en inderdaad liet Fyskon het gebied in zijn testament aan Rome na. Hoewel hij om verschillende redenen toch werd opgevolgd door zijn zoon Ptolemaios Apion, aanvaardden de Romeinen uiteindelijk de Pentapolis – die inmiddels met Ptolemais was uitgebreid tot  een zesstedenbond – als erfenis. In 74 vormden ze het om tot een echte provincie, samen met het dichtbij gelegen Kreta.

De Romeinse tijd

Zoals zoveel regio’s genoot de Cyrenaica van een langdurige vrede. Keizer Augustus schonk de voornaamste stad, Kyrene, een nieuwe tempel voor de god Zeus (met daarin een replica van het beroemde standbeeld van Zeus uit Olympia). De stad bouwde in dankbaarheid een heiligdom voor de keizerlijke familie. Het is allemaal nogal een standaardverhaal. Ook de andere steden profiteerden in de komende decennia van het keizerlijke mecenaat. Interessant is vooral de tempel van Asklepios te Balagrai.

De rust werd, voor zover bekend, alleen kortstondig verstoord in 115 na Chr., toen een Joodse leider genaamd Lukuas beweerde de messias te zijn en een opstand ontketende. Er vond grootschalige vernieling plaats, maar uiteindelijk heroverden de Romeinen hun provincie. Keizer Hadrianus liet de Joden de kosten voor de wederopbouw te betalen.

Late Oudheid

In de vroege vijfde eeuw was het gedaan met de welvaart in deze Romeinse provincie. Zoals zo vaak focussen de auteurs van onze bronnen op invallen van “barbaren”, waarmee dit keer de Laguatan-nomaden zijn bedoeld. Met name het oeuvre van Synesios van Kyrene, geschreven tussen 400 en 414, bevat allerlei trieste verhalen. In 410 viel Kyrene; Synesios, die daar woonde, eindigde zijn leven in Ptolemais.

De Romeinen heroverden de regio later weer en er werden zelfs nieuwe steden en forten gesticht. Deze tijd staat bekend als de Ananeosis en tot de nieuwe steden behoren bijvoorbeeld Theodorias (Qasr Libya; met mooie mozaïeken) en de versterkte havens van Boreion en Naustathmos. Pas halverwege de zevende eeuw ging de Cyrenaica verloren aan het Byzantijnse Rijk: in 642 gaf Barka zich over aan de Arabische generaal Amr ibn al-As; maar zelfs daarna bleef Taucheira Byzantijns. Niettemin: de arabisering had begonnen.

Ik kan niet nalaten te eindigen met de totaal niet ter zake doende opmerking over Awjila, de eerste oase aan de route van de Cyrenaica door de Sahara naar het diepe zuiden. Hier ligt een van de Arabische veroveraar begraven: Abdallah ibn Saʿd. Hij commandeerde in 654/655 de eerste Arabische vloot tijdens de Slag van de Masten. Het trof me als bizar dat je, 250 kilometer van de zee, staat bij het graf van een admiraal.

De Cyrenaica (1)

De Cyrenaica was een van de belangrijkste én onbekendste regio’s uit de oude wereld. Hier lag een van de belangrijkste Griekse steden: Kyrene, het Latijnse Cyrene, met een beroemde joodse gemeenschap, een eigen filosofische school en handelscontacten in alle richtingen. Eigenlijk zou iedereen met hart voor de oude wereld deze stad moeten bezoeken – en ook het heiligdom van Slonta, de diverse havensteden en de kerkjes met hun mooie Byzantijnse mozaïeken. Gegeven de huidige politieke situatie – in de Cyrenaica heerst de militie van Khalifa Haftar – zal de onbekendheid nog wel even duren. Een blogje is misschien nuttig.

Het land

Ik grijp eerst terug op een eerdere beschrijving van de Mediterrane wereld, waarin ik erop wees dat het een verschrikkelijk verkreukeld landschap is, waarop alleen het lange stuk vanaf de Nijldelta tot en met halverwege Tunesië een uitzondering is. Hier bestaat de kustlijn niet uit rotsige eilanden en bizar gevormde baaien, hier is alles gelijkmatiger. De zee kent hier een stevige zeestroom van west naar oost. Een atmosferische kringloop (de Hadley Cell) maakt de regio echter een nogal droog klimaat heeft. Is noordelijk Afrika een uitzondering op het algemene patroon, dan is de Cyrenaica daarop weer een uitzondering, want hier verheft zich de hoogvlakte van de Gebel el-Akhdar, waarop de noordenwind leeg kan regenen. Allerlei kleine riviertjes stromen uit de bergen naar de zee, waardoor de Cyrenaica behoort tot de meest groene gebieden van de oude wereld. Gebel el-Akhdar betekent dan ook zoiets als “de groene bergen”.

U kunt zich de Cyrenaica het beste voorstellen als een reeks terrassen. Allereerst is er de kustvlakte, waarachter een lijn van steile heuvels en rotsen oprijst. Hier lagen de havensteden Euhesperides (het huidige Benghazi), Taucheira, Ptolemais en Apollonia; verder naar het oosten lag Antipyrgon (Tobruk). Achter de kusstrook begint een tweede terras en op het daar achter/boven liggende derde terras zijn de Griekse steden Kyrene en Barka gesticht.

Kolonisatie

Door die Griekse steden te noemen, heb ik impliciet aangegeven dat er sprake is geweest van kolonisatie. De kooplieden die hier als eersten aankwamen, zullen op weg zijn geweest naar Egypte: al in de Bronstijd voeren zeelieden vanuit Kreta pal zuid om zich bij de Cyrenaica door de west-oost-stroming mee te laten nemen naar de delta van de Nijl. De Grieken die zich in de zevende en zesde eeuw in de Cyrenaica vestigden, zullen echter hebben gezien dat landbouw hier eenvoudiger was dan in het moederland.

Onze bronnen, vooral Herodotos van Halikarnassos, suggereren de stichtingsjaren: bijvoorbeeld 630 v.Chr. voor Kyrene, maar archeologische vondsten hebben dit niet bevestigd. Op sommige plaatsen zijn oudere Griekse voorwerpen gevonden – die uiteraard wel duiden op handel maar niet per se op kolonisatie – en op andere plekken, waar al een stad zou moeten zijn, ontbreken de Griekse voorwerpen juist.

Ondertussen hadden ze contact met de mensen in het binnenland, de Libiërs. Over hen is, zoals over zoveel schriftloze volken, weinig bekend. Ook hun heiligdom in Slonta is bijvoorbeeld onmogelijk te dateren. De opvallende slangensculptuur kan op elk moment zijn vervaardigd, de offertafel lijkt door Griekse kunst te zijn geïnspireerd, en enkele tweehoofdige mensenfiguren kunnen zijn uitgehouwen op elk moment in de Prehistorie. Onverwacht bewijs komt uit Persepolis, waar een afbeelding is van tribuut brengende Libiërs, die arriveren met een ibex en een strijdwagen.

[Wordt om 11:00 vervolgd]

Today's Stamp History, by Ken P
January 16:
1921 - The Kingdom of #Yugoslavia issues its first postage stamps for use throughout the kingdom.
1950 - The autonomous state of #Cyrenaica issues its first and last postage stamps.
1971 - The Sultanate of #Oman issues its first postage stamps, using overprinted stamps of #Muscat and Oman.
#stamps #philately #stampcollecting

Today's Stamp History, by Ken P
December 24:
1951 - The Kingdom of #Libya issues its first postage stamps, using overprinted stamps of #Cyrenaica.

#stamps #philately #stampcollecting

⭕️ Nuovo 'target' intercettato nel Mediterraneo Centrale

🛩️ #GRIFO22 🇮🇹 P72 GDF, in missione notturna sull'area SAR: dalle 07:45* alle 08:49* 🔄 orbite significative a 184 miglia nord Bengasi #Libia #Cirenaica.

📍 OSINT via Radio Radicale 09:39 *CEST