#constantijndegrote — Public Fediverse posts

Bleef Paulus in Rome? (2)

In het vorige blogje legde ik uit dat het archeologisch onderzoek onder de Sint-Paulus buiten de Muren niet hielp om vast te stellen of Paulus na zijn gevangenschap in Rome in die stad was gebleven. De traditie geeft echter een duidelijk antwoord: Paulus is onthoofd tijdens de vervolging door Nero, die plaatsvond na de grote brand van Rome. Die woedde in de zomer van 64 en afgaand op het verslag van Publius Cornelius Tacitus liet de keizer enkele christenen levend verbranden. De bevolking, voegt Tacitus toe, was verontwaardigd over deze onmenselijke straf. Er is geen vermelding van Paulus.

Clemens en Ignatius: geen Rome, geen Nero

De marteldood van Paulus is echter in een oude bron vermeld: de Eerste Brief van Clemens. Die dateert vermoedelijk uit de laatste jaren van de eerste eeuw, misschien een tikje later.

Door jaloezie en afgunst werden de grootste en rechtvaardigste steunpilaren van de kerk vervolgd en vochten zij tot de dood toe. Laten we de goede apostelen voor ogen houden: Petrus, die vanwege onrechtvaardige jaloezie niet één of twee, maar vele beproevingen onderging, en nadat hij zo zijn getuigenis had afgelegd, naar de glorieuze plaats ging die hem toekwam. Door jaloezie en strijd wees Paulus de weg naar de prijs van volharding; zevenmaal zat hij in de boeien, hij werd verbannen, hij werd gestenigd, hij was een verkondiger zowel in het Oosten als in het Westen, hij verwierf de edele roem van zijn geloof, hij onderwees de hele wereld in gerechtigheid, en toen hij de grenzen van het Westen had bereikt, legde hij zijn getuigenis af voor de heersers, en zo verliet hij de wereld en werd hij opgenomen in de Heilige Plaats, het grootste voorbeeld van volharding.noot 1 Clemens 5.2-7.

Deze christelijke auteur, één generatie na de gebeurtenis, kon het martelaarschap van Paulus dus bekend veronderstellen. Maar Clemens noemt noch Rome, noch Nero, en als je alleen de twee Bijbelteksten zou kennen die ik aanhaalde in de eerste alinea van het vorige blogje, zou je concluderen dat Paulus verder is gereisd naar Spanje en daar aan zijn einde gekomen.

Iets jonger (vermoedelijk) is de Brief aan de Romeinen van Ignatius van Antiochië, die in Syrië gevangen is genomen en op transport is gezet naar Rome. De arrestant schrijft dat hij hoopt door de beesten te worden verscheurd en zegt verder dat hij zijn Romeinse penvrienden geen instructies zal geven, zoals Petrus en Paulus deden. De vergelijking impliceert dat de apostelen zijn gemarteld, en dat de ontvangers van de brief dat wisten. Het enige dat dus vaststaat is dat ten tijde van Domitianus en Trajanus bekend kon worden verondersteld dat Paulus gewelddadig ter dood was gebracht.

Het begin van de traditie

We moeten, als ik het goed zie, ongeveer driekwart eeuw wachten op de volgende aanwijzing: de tekst die bekendstaat als Handelingen van Paulus. Deze tekst is fragmentarisch bekend, maar het slot is overgeleverd en bevat voor het eerst de elementen die we herkennen uit de latere traditie: Paulus is in Rome, waar hij op last van Nero wordt onthoofd. De aanleiding is dat hij een hoveling uit de dood heeft opgewekt (het verhaal is een kopie van een incident genoemd in de Handelingen van de Apostelennoot Handelingen 20.9.) waarna Nero onderzoek instelt. Paulus legt uit dat de wereld door vuur zal worden verwoest (ekpyrosis), waarop Nero de apostel laat onthoofden en enkele christelijke soldaten laat verbranden. Sommige Romeinen protesteren. Daarna verschijnt Paulus nog eens aan Nero en diens hoffilosofen en ook aan enkele rouwende christenen.noot Handelingen van Paulus 10. Hier ontstaat dus de traditie, en over de datering weten we alleen dat deze tekst kort voor 200 is geschreven, aangezien Tertullianus de tekst, volgens hem recent gepubliceerd, veroordeelt.

Even later, begin derde eeuw, is er een kort fragment van Gaius, dat wordt geciteerd in de Kerkgeschiedenis van Eusebios van Caesarea. Ik heb het al eens eerder vermeld:

Ik kan je de trofeeën van de apostelen aanwijzen. Als je de moeite neemt de Vaticaanse Weg of de weg naar Ostia te nemen, zul je de trofeeën zien van degenen die de kerk stichtten.

Dit is consistent met de locatie van de twee basilieken, de Sint-Pieter en de Sint-Paulus. Ik zie geen reden te betwijfelen dat Constantijn de Grote de kerken heeft laten bouwen op plaatsen die in de tweede eeuw al werden vereerd.

Impasse

Toen ik dit blogje begon te schrijven, ging ik ervan uit dat de interpretatie er een zou zijn zoals die rond Petrus in Rome: eigenlijk weten we alleen dat hij ter dood is gebracht, maar naarmate de tijd verstrijkt, worden de verhalen steeds preciezer. Mensen waren ontevreden met het weinige dat ze wisten en voegden steeds meer details toe. Die interpretatierichting maakt Petrus’ verblijf in Rome net zo verdacht als de steeds nauwkeurigere locatie van Tartessos en de groei van het sprookje van Archimedes’ brandspiegels. Ik vermoedde dat het met Paulus niet anders zou zijn: steeds meer details en de verdenking dat alles bedacht is door mensen die ontevreden waren over het weinige dat ze wél wisten. Zo werkt legendevorming nou eenmaal.

Maar nu ik eens rustig kijk naar de Handelingen van Paulus, krijg ik toch een andere indruk. De auteur van die late bron lijkt onafhankelijk van Tacitus een herinnering te bewaren aan een gebeurtenis waarbij Nero enkele christenen liet verbranden en de stedelijke bevolking protesteerde. De auteur van de Handelingen van Paulus lijkt niets te weten van de stadsbrand en verklaart de vorm van de executies daarom vanuit Paulus’ aankondiging van een wereldbrand. We hebben, lijkt mij, minimaal een onafhankelijke traditie voor Nero’s executies.

Dat maakt de opmerking dat ook Paulus toen om het leven kwam, misschien net een tikje plausibeler. Deze auteur wist blijkbaar iets over de gebeurtenissen van een eeuw daarvoor. Het is echter geen doorslaggevend bewijs voor Paulus’ dood in Rome.

Pleit dit vóór de traditie, er pleit ook iets tegen. Het gebeente in de sarcofaag is te jong. Dat betekent dat er in de tweede eeuw geen herinnering was aan het feitelijke graf. Het kan dus zijn dat Paulus is gedood in Spanje, want 1 Clemens laat zich moeilijk anders lezen. Het kan echter óók zijn dat Clemens die westelijke dood vermeldde omdat hij had gelezen dat Paulus het voornemen had naar Spanje te reizen.

De conclusie van deze twee blogjes is dus dat we niet kunnen aannemen dat Paulus ten tijde van Nero in Rome is gedood, maar dat we ook niet kunnen aannemen dat het niet zo was. Zoals zo vaak: we weten het niet.

[Een overzicht van deze reeks over het Nieuwe Testament is hier.]

Bleef Paulus in Rome? (1)

Omdat ik op zondag graag blog over het Nieuwe Testament, schrijf ik vandaag weer over de apostel Paulus. Die maakte verschillende reizen, waarvan verslag wordt gedaan in de Handelingen van de Apostelen. In zijn eigen brieven verwijst Paulus ook wel naar die reizen. De Handelingen eindigen met zijn aankomst in de stad Rome, waar hij moest wachten op de behandeling van het hoger beroep in een rechtszaak; dat duurde blijkbaar twee jaar.noot Handelingen 28.30. Omdat bekend is dat Paulus contact heeft gehad met gouverneur Festus en koning Herodes Agrippa II, die we scherp kunnen dateren, mogen we aannemen dat Paulus op z’n laatst in het voorjaar van 61 arriveerde in Rome. In zijn Brief aan de Romeinen vertelt Paulus dat hij van plan is verder te reizen naar Spanje.noot Romeinen 15.23-24. Hij zou in het voorjaar van 63 zijn reis dus hebben kunnen voortzetten.

Het graf van Paulus

Heeft hij die reis werkelijk gemaakt? Tja. De christelijke traditie wil dat hij is onthoofd ten tijde van Nero’s vervolging van de christenen in Rome. Paulus’ graf wordt even buiten het historisch centrum aangewezen, in de door keizer Constantijn de Grote gebouwde Sint-Paulus buiten de Muren (ook wel: “buiten de veste”). Daar hebben archeologen in 2002-2003 de ruimte rond het graf onderzocht. In de oudste fase, dus ten tijde van Constantijn, lag het graf in de apsis, maar in 390 lieten de toen regerende keizers Theodosius I, Arcadius en Valentinianus II de kerk compleet herbouwen. De aanleiding was vermoedelijk wateroverlast.

Er kwam een nieuw, hoger niveau, waar de sarcofaag kwam te staan in een kistvormig marmeren altaar. Aan de korte zijde was het opschrift PAULO te lezen en aan de lange zijde APOSTOLO MART(yri). Rond het midden van de vijfde eeuw verhoogde paus Leo I de vloer opnieuw, liet de sarcofaag waar die was, en bouwde een nieuw, hoger altaar, waarbij de marmerplaten met inscriptie het tafelblad vormden. Een volgende verhoging volgde rond 600, ten tijde van paus Gregorius I de Grote, die een compleet nieuw altaar bouwde boven op het voorafgaande. Dit was een echte tafel, met tussen de poten het tafelblad-met-oudere-inscriptie van paus Leo, en daar onder de sarcofaag.

Tussen 2003 en 2009 is het botmateriaal in die sarcofaag gedateerd aan de hand van de koolstofmethode en het zou gaan om iemand uit de eerste of tweede eeuw.noot Ik had graag het rapport gezien, maar kan het online niet vinden. Dat is een te wijde foutenmarge om vast te stellen dat het gaat om iemand die in het derde kwart van de eerste eeuw is overleden. Om het erger te maken is er sindsdien een herziening van de kalibratiecurve geweest (“IntCal20”), die én de marge verbreedde én alles iets recenter plaatste. Als je eerst een kans had van 66% op een datering in de tweede helft van de eerste eeuw, is nu na kalibratie de kans 66% op een datering tussen pakweg 75 en 200 na Chr. Het gebeente zou nog steeds dat kunnen zijn van Paulus, maar dat is inmiddels wel een stuk minder waarschijnlijk dan in 2009. Om eerlijk te zijn: niet waarschijnlijk.

De huidige uitleg in de kerk noemt wel de kans op datering volgens de oorspronkelijke kalibratie, maar niet de huidige. Dat is misleidend, maar soit: het gaat bij heiligenverering niet om wetenschap. Het archeologisch onderzoek biedt echter geen aanwijzing dat Paulus na zijn gevangenschap in Rome is gebleven.

[Wordt vervolgd. Een overzicht van deze reeks over het Nieuwe Testament is hier.]

Bleef Paulus in Rome? (1)

Omdat ik op zondag graag blog over het Nieuwe Testament, schrijf ik vandaag maar weer over de apostel Paulus. Die maakte verschillende reizen, waarvan verslag wordt gedaan in de Handelingen van de Apostelen. In zijn eigen brieven verwijst Paulus ook wel naar die reizen. De Handelingen eindigen met zijn aankomst in de stad Rome, waar hij moest wachten op de behandeling van het hoger beroep in een rechtszaak; dat duurde blijkbaar twee jaar.noot Handelingen 28.30. Omdat bekend is dat Paulus contact heeft gehad met gouverneur Festus en koning Herodes Agrippa II, die we scherp kunnen dateren, mogen we aannemen dat Paulus op z’n laatst in het voorjaar van 61 arriveerde in Rome. In zijn Brief aan de Romeinen vertelt Paulus dat hij van plan is verder te reizen naar Spanje.noot Romeinen 15.23-24. Hij zou in het voorjaar van 63 zijn reis dus hebben kunnen voortzetten.

Het graf van Paulus

Heeft hij die reis werkelijk gemaakt? Tja. De christelijke traditie wil dat hij is onthoofd ten tijde van Nero’s vervolging van de christenen in Rome. Paulus’ graf wordt even buiten het historisch centrum aangewezen, in de door keizer Constantijn de Grote gebouwde Sint-Paulus buiten de Muren (ook wel: “buiten de vesten”). Daar hebben archeologen in 2002-2003 de ruimte rond het graf onderzocht. In de oudste fase, dus ten tijde van Constantijn, lag het graf in de apsis, maar in 390 lieten de toen regerende keizers Theodosius I, Arcadius en Valentinianus II de kerk compleet herbouwen. De aanleiding was vermoedelijk wateroverlast.

Er kwam een nieuw, hoger niveau, waar de sarcofaag kwam te staan in een kistvormig marmeren altaar. Aan de korte zijde was het opschrift PAULO te lezen en aan de lange zijde APOSTOLO MART(yri). Rond het midden van de vijfde eeuw verhoogde paus Leo I de vloer opnieuw, liet de sarcofaag waar die was, en bouwde een nieuw, hoger altaar, waarbij de marmerplaten met inscriptie het tafelblad vormden. Een volgende verhoging volgde rond 600, ten tijde van paus Gregorius I de Grote, die een compleet nieuw altaar bouwde boven op het voorafgaande. Dit was een echte tafel, met tussen de poten het tafelblad-met-oudere-inscriptie van paus Leo, en daar onder de sarcofaag.

Tussen 2003 en 2009 is het botmateriaal in die sarcofaag gedateerd aan de hand van de koolstofmethode en het zou gaan om iemand uit de eerste of tweede eeuw.noot Ik had graag het rapport gezien, maar kan het online niet vinden. Dat is een te wijde foutenmarge om vast te stellen dat het gaat om iemand die in het derde kwart van de eerste eeuw is overleden. Om het erger te maken is er sindsdien een herziening van de kalibratiecurve geweest (“IntCal20”), die én de marge verbreedde én alles iets recenter plaatste. Als je eerst een kans had van 66% op een datering in de tweede helft van de eerste eeuw, is nu na kalibratie de kans 66% op een datering tussen pakweg 75 en 200 na Chr. Het gebeente zou nog steeds dat kunnen zijn van Paulus, maar dat is inmiddels wel een stuk minder waarschijnlijk dan in 2009.

De huidige uitleg in de kerk noemt wel de kans op datering volgens de oorspronkelijke kalibratie, maar niet de huidige. Dat is misleidend, maar soit: het gaat bij heiligenverering niet om wetenschap. Het archeologisch onderzoek biedt echter geen aanwijzing dat Paulus na zijn gevangenschap in Rome is gebleven.

[Wordt vervolgd. Een overzicht van deze reeks over het Nieuwe Testament is hier.]

Deze blog kunt u ook volgen via een Whatsapp-kanaal.

Zelfde tijdvak

Petrus in Rome (2)

In het vorige blogje heb ik het literaire bewijs voor Petrus’ aanwezigheid in Rome uiteengezet. Het was ambigu. In dit blogje behandel ik het archeologische bewijs.

In 1950 kondigde de paus aan dat tijdens de Tweede Wereldoorlog in het geheim onder de Sint-Pietersbasiliek opgravingen waren verricht en dat een graf was gevonden dat wellicht van Petrus was geweest. Er waren bij dat graf ook botten gevonden, maar die waren op dat moment slechts oppervlakkig onderzocht. Dat de paus erover zweeg, was verstandig, want ze bleken afkomstig van twee mannen, een vrouw, een varken en een paard.

Een rode muur

Dit was echter niet het einde van het verhaal. Achter het graf hadden de opgravers een roodkleurige muur met een nis en een klein altaartje gevonden. Dit kon niet anders zijn dan het door Eusebios van Caesarea op gezag van Gaius genoemde tropaion. Op en rond die muur waren graffiti aangebracht die Petrus vermeldden. De opgravers haalden Margherita Guarducci erbij, een specialiste die al eerder de Wet van Gortyn had uitgegeven. Aan de hand van de graffiti concludeerde zij dat hier toch ergens het graf van Petrus moest zijn. Toen ze een van de arbeiders vroeg of er weleens botten bij die muur waren gevonden, antwoordde die van wel. Elke avond, als de opgravers naar huis gingen, was een Vaticaanse functionaris langs gekomen om de menselijke resten weg te nemen, aangezien die nou eenmaal netjes dienden te worden herbegraven.

Guarducci wist deze botten te vinden en die bleken te behoren bij een man van ongeveer zestig. Het is denkbaar dat dit de resten zijn van iemand die ooit in het graf heeft gelegen, dat zeker ouder was dan die rode-muur-met-monumentje, aangezien het er onder ligt. De botten kunnen, zoals Guarducci opperde, op zeker moment zijn overgebracht vanuit het graf naar de nis in de muur; de aarde die tussen de botten is gevonden, correspondeert met die onder het oorspronkelijke graf. Dat is te dateren aan de hand van enkele naburige graven, die dezelfde oriëntatie hebben; in een daarvan is een olielampje en een dakpan gevonden uit de tijd van keizer Vespasianus (r.69-79).

Kortom: de vondsten zijn consistent met de traditie. Dat het gaat om begravingen en niet om crematies, is niet beslissend voor het christelijke karakter, maar spreekt het ook niet tegen.

We hebben alles bij elkaar:

• Enkele simpele graven uit de tweede helft van de eerste eeuw, waaronder “het” graf, maar dat was zonder relevante menselijke resten;
• Een daar overheen gebouwde rode muur met een monumentje en een nis, waarin botten zijn gevonden; deze muur lijkt te dateren uit het midden van de tweede eeuw, toen op de Vaticaanse heuvel nieuwe, meer monumentale graven kwamen;
• Een derde-eeuwse steunmuur, die bewijst dat er toen mensen waren die nog zorg hadden voor deze plek;
• De vierde-eeuwse basiliek van keizer Constantijn de Grote, gebouwd op een vrijwel onmogelijke helling, zodat kosten noch moeiten zijn gespaard om het gebouw precies op deze plek te plaatsen.

De complicaties

We weten dus met zekerheid dat de plaats ten tijde van Constantijn de Grote werd beschouwd als graf van Petrus. Wat mij betreft mag je terugrekenen naar het midden van de tweede eeuw, maar of die rode muur met nis (het tropaion) is opgericht op het echte graf van Petrus, en of de botten uit die nis echt van hem waren, dat is niet uit te maken. Er is immers geen manier om “Petrusheid” te meten. Als we nou wat DNA hadden van de leider van de vroege kerk, was dat anders.

Een wezenlijker probleem is echter dat de opgraving gecompromitteerd is. Ze vond plaats in het geheim en de menselijke resten werden zonder afdoende wetenschappelijke documentatie verwijderd. Heel humaan natuurlijk: je gunt de doden een zo onverstoord mogelijke rust. Maar wetenschappelijk is dit rampzalig.

Twee graven van Petrus

En er is nog een gegeven. Rond het midden van de derde eeuw werd een Romeinse villa aan de Via Appia omgebouwd tot christelijke gebedsplaats. Een later door paus Damasus aangebrachte inscriptie vermeldt dat de apostelen Petrus en Paulus hier hadden verbleven en een andere inscriptie noemt dit het domus Petri, “het huis van Petrus”. De logische interpretatie is dat Petrus in de villa heeft gewoond, maar andere inscripties vermelden dodenmaaltijden (refrigeria). Dat suggereert dat deze plek, onder de huidige San Sebastiano, in de derde eeuw gold al het feitelijke graf van Petrus, en inderdaad vermeldt het vijfde-eeuwse Leven van Sebastianus dat deze heilige is begraven “bij de resten van Petrus en Paulus”.

Al in de Late Oudheid is geprobeerd de twee tradities te harmoniseren: Petrus zou maar tijdelijk begraven zijn geweest aan de Via Appia. Ik zal die antieke speculaties verder negeren. Het punt is namelijk dat er in de derde eeuw blijkbaar nog een tweede plek was die gold als Petrus’ graf. (Dat kan hebben samengehangen met een kerkelijke ruzie, waarbij een Novatianus het gezag van paus Cornelius in twijfel trok.) Feit is: die tweede traditie kan alleen zijn ontstaan als in de derde eeuw het graf op de helling van de Vaticaanse heuvel niet al vanouds & onomstotelijk gold als de plek waar Petrus was begraven.

Samenvattend: dat Petrus is geëxecuteerd is heel aannemelijk, dat dit is gebeurd in Rome is mogelijk, dat het ten tijde van Nero gebeurde valt te overwegen, en dat zijn graf onder de Sint-Pietersbasiliek ligt is denkbaar. Maar zekerheid zullen we er nooit meer over krijgen.

Deze blog kunt u ook volgen via een Whatsapp-kanaal.

Zelfde tijdvak

1700 jaar Nikaia (2): de gastenlijst

De Oudheid is per definitie de periode waarover we naast het archeologische materiaal ook geschreven bronnen hebben, maar niet voldoende om te komen tot werkelijke geschiedvorsing. Daardoor zijn er talloze onderwerpen waarover we niets weten. Zo staat vast dat Egypte in de tweede eeuw na Chr. een ware fabriek van nieuwe christelijke ideeën is geweest, maar hebben we geen idee, zelfs geen begin van een idee, hoe het christendom in Egypte is gekomen. Dat is maar één voorbeeld van het simpele feit dat we over de Oudheid eigenlijk altijd onvoldoende weten.

Gelukkig begrijpen we wel waarom we over bepaalde onderwerpen minder informatie hebben dan er moet zijn geweest. We weten dat er teksten zijn geweest van de mensen die Christus vereerden in combinatie met andere goden, maar de middeleeuwse kopiisten hebben die niet overgeschreven. Ook de teksten van degenen die later als ketters zouden komen gelden, zijn op deze wijze verloren gegaan.

Schaarse informatie is normaal en het is niet vreemd dat we alleen indirect zijn geïnformeerd over het Eerste Concilie van Nikaia, dat morgen 1700 jaar geleden is begonnen. We beschikken niet over de zogeheten actae, “handelingen”, die we over andere kerkelijke vergaderingen wel hebben. De wel overgeleverde deelnemerslijst, het Synodikon, is een latere reconstructie. Hoewel de in Nikaia genomen beslissingen bekend zijn, en we ook wel iets weten over het verloop van de discussies, missen we belangrijke stukken informatie. Het is bijvoorbeeld onbekend hoe de gastenlijst tot stand is gekomen.

Geweigerde bisschoppen

En dat is wel een gemis, want lang niet iedere bisschop was uitgenodigd. Zo ontbrak bisschop Donatus van Karthago. Die had weliswaar een discussie over de financiën van zijn kerk verloren en is de geschiedenis in gegaan als ketter, maar dat was pas later. Wie in 325 besloot hem niet uit te nodigen, en wel Donatus’ rivaal Caecilianus, had al een beslissing genomen over wat orthodox was en wat niet. Een misschien voorspelbare beslissing, aangezien Donatus in de westelijke provincies al een reputatie had als onruststoker, maar evengoed: niet iedere zich christen noemende bisschop was uitgenodigd. We weten niet wie de gastenlijst samenstelde, met welk recht en met welke criteria.

Een soortgelijke kwestie speelde in Boven-Egypte, waar bisschop Meletios van Lykopolis een conflict had met de bisschop van Alexandrië. Volgens de regels die in Nikaia afgesproken zouden worden, zat Meletios in dit conflict verkeerd, maar die regels waren er vanzelfsprekend nog niet toen iemand besloot Meletios niet uit te nodigen. Terwijl Meletios en ook Donatus als bisschoppen van hun steden een grote autonomie hadden en officieel niemand boven zich hadden staan die beslissingen over hen kon nemen, plaatsten de organisatoren van het concilie zich wel boven de bisschoppen.

Er kunnen meer van dit soort gevallen zijn geweest en we weten zeker dat er in Nikaia niemand is geweest die een niet-exclusivistische uitleg van het geloof voorstond. Terwijl Christus vereren in combinatie met andere goden, hoe ongebruikelijk wij dat ook vinden, destijds was wat elke weldenkende Romein zou hebben gedaan. Hoeveel Christusvereerders hadden de andere goden afgezworen? Hoeveel mensen combineerden de verering van Christus met de verering van andere goden? Hadden we maar meer informatie, maar het simpele feit is dat we over de exclusivisten wél informatie hebben en over de niet-exclusivisten niet. We kunnen niet vaststellen hoe representatief de genodigden in Nikaia zijn geweest voor de toenmalige verering van Christus.

Een proto-kerk?

Hoe dat ook zij: er was iemand die al beslissingen aan het nemen was voordat het Concilie van Nikaia begon, en die iemand had het oor van de keizer. Een mogelijke hypothese is dat er al iets bestond dat we gemakshalve “de proto-kerk” zullen noemen: een groep bisschoppen die weliswaar niet officieel was georganiseerd, maar zich op veel punten al kon presenteren als “de” vertegenwoordigersvan de christelijke gemeenschap. Die groep was dan exclusivistisch van aard.

Hoewel de geschiedenis vaak zo wordt gepresenteerd, en er ook exclusivistische bronnen zijn over bisschoppen die met elkaar communiceren en discussiëren, is deze hypothese feitelijk ontoetsbaar omdat we, zoals gezegd, niet weten hoe representatief onze informatie is. Doordat de kopiisten teksten met sterk afwijkende meningen niet overschreven, hebben we over de eeuwen vóór Nikaia vooral informatie die in lijn is met de daar vastgestelde orthodoxie. Er is tekstselectie geweest, zoals altijd het geval is met informatie over de Oudheid.

Toch is er een aanwijzing voor het bestaan van een min of meer erkende kerk vóór 325. Die aanwijzing betreft een zekere Paulus van Samosata, die bisschop was in Antiochië en ideeën verkondigde die in 269 werden afgewezen door een vergadering van zo’n zeventig bisschoppen. Zij zetten hun collega af, waarop keizer Aurelianus in 272 een hoorzitting organiseerde. Hij liet zich daarbij adviseren door de bisschoppen in Italië en bevestigde de afzetting. In deze anekdote ligt besloten dat er op dat moment een min-of-meer officiële kerk was, waar zelfs een keizer naar luisterde.

Het probleem met deze anekdote is dat onze informatie vooral afkomstig is van Eusebios van Caesarea, een auteur die het bisschoppelijk gezag voortdurend benadrukt. Natuurlijk waren er rotte appels. Eusebios was een realist. Maar het college van bisschoppen corrigeerde dwalende bisschoppen als Paulus, en de gelovigen mochten hun herders vertrouwen. Aldus Eusebios. De anekdote past te goed bij de tendens van zijn werk om niet verdacht te zijn. Dat wil niet zeggen dat de bisschop van Caesarea snoeihard liegt, maar wel dat we zijn informatie niet kritiekloos mogen overnemen.

Nikaia: de gezagsvraag

Samenvattend: de gastenlijst van het Concilie van Nikaia is opgesteld door iemand die mensen uitsloot. Hier was iemand aan het werk die naar bepaalde conclusies toe wilde werken. In welke mate deze organisator een eerdere, min of meer erkende kerk vertegenwoordigde, en hoe representatief de vergadering was voor alle vereerders van Christus, valt niet langer uit te maken. We beschikken over te weinig data: het waren, zoals het cliché luidt, de overwinnaars die de geschiedenis schreven. Of, beter gezegd: het waren de orthodoxen die de bronnen kopieerden.

Waar het om draait: er zijn bisschoppen geweest die vasthielden aan hun aloude autonomie, die niet werden uitgenodigd en die, autonoom als ze waren, ook geen reden hadden om het gezag van het Concilie van Nikaia te erkennen. Nikaia schiep de eenheid die Constantijn wilde, maar feitelijk is de vraag met welk religieus gezag de verzamelde bisschoppen hun meningen oplegden aan de kerk.

[later meer over Nikaia]

Als u wil helpen dragen in de kosten van deze blog, kunt u doneren, maar ook een van mijn boeken kopen (en lezen). Mijn boek over Libanon verschijnt in april, maar u kunt het al bestellen. Er is ook een HomeAcademy-cursus, waarvan de opbrengst naar Cordaid Libanon gaat. En u kunt deze blog volgen via het Whatsapp-kanaal.

Zelfde tijdvak

#bisschop #Caecilianus #ConstantijnDeGrote #dataschaarste #donatisme #Donatus #EersteConcilieVanNikaia #EusebiosVanCaesarea #exclusivistischeChristenen #kopiist #MeletiosVanLykopolis #nietExclusivistischeChristenen #PaulusVanSamosata #Synodikon #tekstselectie

Het is de Week van de Klassieken, dus een blogje over de ereboog van #ConstantijnDeGrote in Rome is op zijn plek. Niet alleen is het monument klassiek in de zin dat het latere monumenten inspireerde, het grijpt ook zelf terug op de klassieken.

https://mainzerbeobachter.com/2024/04/06/de-boog-van-constantijn/

Het is de Week van de Klassieken, dus een blogje over de ereboog van #ConstantijnDeGrote in Rome is op zijn plek. Niet alleen is het monument klassiek in de zin dat het latere monumenten inspireerde, het grijpt ook zelf terug op de klassieken.

https://mainzerbeobachter.com/2024/04/06/de-boog-van-constantijn/

Het is de Week van de Klassieken, dus een blogje over de ereboog van #ConstantijnDeGrote in Rome is op zijn plek. Niet alleen is het monument klassiek in de zin dat het latere monumenten inspireerde, het grijpt ook zelf terug op de klassieken.

https://mainzerbeobachter.com/2024/04/06/de-boog-van-constantijn/

Mijn laatste blogje over #ConstantijnDeGrote: hoe hij er zelf voor zorgde dat hij legendarisch werd.

https://mainzerbeobachter.com/2024/03/06/c17-constantijn-de-mythograaf/

Mijn laatste blogje over #ConstantijnDeGrote: hoe hij er zelf voor zorgde dat hij legendarisch werd.

https://mainzerbeobachter.com/2024/03/06/c17-constantijn-de-mythograaf/

Mijn laatste blogje over #ConstantijnDeGrote: hoe hij er zelf voor zorgde dat hij legendarisch werd.

https://mainzerbeobachter.com/2024/03/06/c17-constantijn-de-mythograaf/

Als de bronnen correct zijn, heeft #ConstantijnDeGrote minimaal vijf keer een visioen gehad. Maar wie de bronnen kritiekloos leest, bezondigt zich aan "naïef positivisme".

https://mainzerbeobachter.com/2024/03/06/c16-de-visioenen-van-constantijn-de-grote/

Als de bronnen correct zijn, heeft #ConstantijnDeGrote minimaal vijf keer een visioen gehad. Maar wie de bronnen kritiekloos leest, bezondigt zich aan "naïef positivisme".

https://mainzerbeobachter.com/2024/03/06/c16-de-visioenen-van-constantijn-de-grote/

Als de bronnen correct zijn, heeft #ConstantijnDeGrote minimaal vijf keer een visioen gehad. Maar wie de bronnen kritiekloos leest, bezondigt zich aan "naïef positivisme".

https://mainzerbeobachter.com/2024/03/06/c16-de-visioenen-van-constantijn-de-grote/

In 337 overleed keizer #ConstantijnDeGrote. Zijn doop bewijst niet dat hij christen was geworden, maar er zijn meer aanwijzingen voor zijn persoonlijke overtuigingen.

https://mainzerbeobachter.com/2024/03/05/c15-de-dood-van-constantijn-de-grote/

In 337 overleed keizer #ConstantijnDeGrote. Zijn doop bewijst niet dat hij christen was geworden, maar er zijn meer aanwijzingen voor zijn persoonlijke overtuigingen.

https://mainzerbeobachter.com/2024/03/05/c15-de-dood-van-constantijn-de-grote/

In 337 overleed keizer #ConstantijnDeGrote. Zijn doop bewijst niet dat hij christen was geworden, maar er zijn meer aanwijzingen voor zijn persoonlijke overtuigingen.

https://mainzerbeobachter.com/2024/03/05/c15-de-dood-van-constantijn-de-grote/

Een van de meest duurzame gevolgen van de regering van #ConstantijnDeGrote was de verbouwing van #Constantinopel tot extra keizerlijke residentie. In #Istanbul zijn nog enkele gebouwen te zien.

https://mainzerbeobachter.com/2024/03/05/c14-constantinopel/

Een van de meest duurzame gevolgen van de regering van #ConstantijnDeGrote was de verbouwing van #Constantinopel tot extra keizerlijke residentie. In #Istanbul zijn nog enkele gebouwen te zien.

https://mainzerbeobachter.com/2024/03/05/c14-constantinopel/

Een van de meest duurzame gevolgen van de regering van #ConstantijnDeGrote was de verbouwing van #Constantinopel tot extra keizerlijke residentie. In #Istanbul zijn nog enkele gebouwen te zien.

https://mainzerbeobachter.com/2024/03/05/c14-constantinopel/

Hoe ontwikkelde keizer #ConstantijnDeGrote zich naar het christendom? Een balans.

https://mainzerbeobachter.com/2024/03/04/c13-constantijn-de-grote-als-christelijke-keizer/

Hoe ontwikkelde keizer #ConstantijnDeGrote zich naar het christendom? Een balans.

https://mainzerbeobachter.com/2024/03/04/c13-constantijn-de-grote-als-christelijke-keizer/

Hoe ontwikkelde keizer #ConstantijnDeGrote zich naar het christendom? Een balans.

https://mainzerbeobachter.com/2024/03/04/c13-constantijn-de-grote-als-christelijke-keizer/

De oorlog tegen zijn rivaal Licinius, die heerste in provincies met grote christelijke minderheden, bracht #ConstantijnDeGrote ertoe openlijker met het christendom te sympathiseren.

https://mainzerbeobachter.com/2024/03/04/c12-constantijn-de-grote-versus-licinius/

De oorlog tegen zijn rivaal Licinius, die heerste in provincies met grote christelijke minderheden, bracht #ConstantijnDeGrote ertoe openlijker met het christendom te sympathiseren.

https://mainzerbeobachter.com/2024/03/04/c12-constantijn-de-grote-versus-licinius/

De oorlog tegen zijn rivaal Licinius, die heerste in provincies met grote christelijke minderheden, bracht #ConstantijnDeGrote ertoe openlijker met het christendom te sympathiseren.

https://mainzerbeobachter.com/2024/03/04/c12-constantijn-de-grote-versus-licinius/

Keizer #ConstantijnDeGrote bekeerde zich niet tot het christendom. Aanvankelijk vereerde hij de zon en het was zijn collega Licinius die het beleid aanpaste. Constantijn werd daarna, als het ware, het christendom binnengezogen.

https://mainzerbeobachter.com/2024/03/04/c11-hoe-christelijk-was-constantijn-de-grote/

Keizer #ConstantijnDeGrote bekeerde zich niet tot het christendom. Aanvankelijk vereerde hij de zon en het was zijn collega Licinius die het beleid aanpaste. Constantijn werd daarna, als het ware, het christendom binnengezogen.

https://mainzerbeobachter.com/2024/03/04/c11-hoe-christelijk-was-constantijn-de-grote/

Keizer #ConstantijnDeGrote bekeerde zich niet tot het christendom. Aanvankelijk vereerde hij de zon en het was zijn collega Licinius die het beleid aanpaste. Constantijn werd daarna, als het ware, het christendom binnengezogen.

https://mainzerbeobachter.com/2024/03/04/c11-hoe-christelijk-was-constantijn-de-grote/

Over degenen die denken dat #ConstantijnDeGrote door een droom christen werd, schreef de Vlaamse historicus Danny Praet dat het fijn zou zijn als mensen een bron helemáál lazen. Ze zouden dan zien dat twee dromende keizers ongeloofwaardig is.

https://mainzerbeobachter.com/2024/03/03/c10-de-droom-van-licinius/

Over degenen die denken dat #ConstantijnDeGrote door een droom christen werd, schreef de Vlaamse historicus Danny Praet dat het fijn zou zijn als mensen een bron helemáál lazen. Ze zouden dan zien dat twee dromende keizers ongeloofwaardig is.

https://mainzerbeobachter.com/2024/03/03/c10-de-droom-van-licinius/

Over degenen die denken dat #ConstantijnDeGrote door een droom christen werd, schreef de Vlaamse historicus Danny Praet dat het fijn zou zijn als mensen een bron helemáál lazen. Ze zouden dan zien dat twee dromende keizers ongeloofwaardig is.

https://mainzerbeobachter.com/2024/03/03/c10-de-droom-van-licinius/

Het christogram, dat met #ConstantijnDeGrote populair werd, is van oorsprong geen christelijk symbool maar een teken uit de zonnecultus.

https://mainzerbeobachter.com/2024/03/03/c09-het-christogram/

Het christogram, dat met #ConstantijnDeGrote populair werd, is van oorsprong geen christelijk symbool maar een teken uit de zonnecultus.

https://mainzerbeobachter.com/2024/03/03/c09-het-christogram/

Het christogram, dat met #ConstantijnDeGrote populair werd, is van oorsprong geen christelijk symbool maar een teken uit de zonnecultus.

https://mainzerbeobachter.com/2024/03/03/c09-het-christogram/

In de legende van #ConstantijnDeGrote zijn de slag bij de #MilvischeBrug, zijn visioen, zijn overgang naar het christendom en het einde van de vervolgingen verbonden geraakt. Ten onrechte. In 312 vereerde Constantijn vooral de zon.

https://mainzerbeobachter.com/2024/03/02/c08-de-slag-bij-de-milvische-brug/

In de legende van #ConstantijnDeGrote zijn de slag bij de #MilvischeBrug, zijn visioen, zijn overgang naar het christendom en het einde van de vervolgingen verbonden geraakt. Ten onrechte. In 312 vereerde Constantijn vooral de zon.

https://mainzerbeobachter.com/2024/03/02/c08-de-slag-bij-de-milvische-brug/

In de legende van #ConstantijnDeGrote zijn de slag bij de #MilvischeBrug, zijn visioen, zijn overgang naar het christendom en het einde van de vervolgingen verbonden geraakt. Ten onrechte. In 312 vereerde Constantijn vooral de zon.

https://mainzerbeobachter.com/2024/03/02/c08-de-slag-bij-de-milvische-brug/

In 312 trok #ConstantijnDeGrote ten strijde tegen zijn rivaal Maxentius.

https://mainzerbeobachter.com/2024/03/02/c07-constantijn-de-grote-trekt-ten-strijde/

In 312 trok #ConstantijnDeGrote ten strijde tegen zijn rivaal Maxentius.

https://mainzerbeobachter.com/2024/03/02/c07-constantijn-de-grote-trekt-ten-strijde/

In 312 trok #ConstantijnDeGrote ten strijde tegen zijn rivaal Maxentius.

https://mainzerbeobachter.com/2024/03/02/c07-constantijn-de-grote-trekt-ten-strijde/

Een van de bekendste misverstanden over de Oudheid is dat #ConstantijnDeGrote een einde zou hebben gemaakt aan de christenvervolgingen. Het was een beslissing van keizer Galerius.

https://mainzerbeobachter.com/2024/03/02/c06-de-dood-van-galerius/

Een van de bekendste misverstanden over de Oudheid is dat #ConstantijnDeGrote een einde zou hebben gemaakt aan de christenvervolgingen. Het was een beslissing van keizer Galerius.

https://mainzerbeobachter.com/2024/03/02/c06-de-dood-van-galerius/

Een van de bekendste misverstanden over de Oudheid is dat #ConstantijnDeGrote een einde zou hebben gemaakt aan de christenvervolgingen. Het was een beslissing van keizer Galerius.

https://mainzerbeobachter.com/2024/03/02/c06-de-dood-van-galerius/

Wat de historische waarheid achter het #VisioenVanConstantijn ook moge zijn het was in elk geval géén droom waarin keizer #ConstantijnDeGrote het licht zag.

https://mainzerbeobachter.com/2024/03/01/c05-droomde-constantijn-de-grote/

Wat de historische waarheid achter het #VisioenVanConstantijn ook moge zijn het was in elk geval géén droom waarin keizer #ConstantijnDeGrote het licht zag.

https://mainzerbeobachter.com/2024/03/01/c05-droomde-constantijn-de-grote/

Wat de historische waarheid achter het #VisioenVanConstantijn ook moge zijn het was in elk geval géén droom waarin keizer #ConstantijnDeGrote het licht zag.

https://mainzerbeobachter.com/2024/03/01/c05-droomde-constantijn-de-grote/

In mijn reeks blogjes over #ConstantijnDeGrote ben ik aanbeland bij het cruciale moment: het visioen. Het was ergens in Gallië en het had niets te maken met een veldslag of met het christendom.

https://mainzerbeobachter.com/2024/03/01/c04-het-visioen-van-constantijn/

U leest meer in mijn boek #VisioenVanConstantijn.

In mijn reeks blogjes over #ConstantijnDeGrote ben ik aanbeland bij het cruciale moment: het visioen. Het was ergens in Gallië en het had niets te maken met een veldslag of met het christendom.

https://mainzerbeobachter.com/2024/03/01/c04-het-visioen-van-constantijn/

U leest meer in mijn boek #VisioenVanConstantijn.

In mijn reeks blogjes over #ConstantijnDeGrote ben ik aanbeland bij het cruciale moment: het visioen. Het was ergens in Gallië en het had niets te maken met een veldslag of met het christendom.

https://mainzerbeobachter.com/2024/03/01/c04-het-visioen-van-constantijn/

U leest meer in mijn boek #VisioenVanConstantijn.

In 308 vond in Carnuntum (bij Wenen) een topconferentie plaats over het bestuur van het #RomeinseRijk. De grote verliezer was #ConstantijnDeGrote.

https://mainzerbeobachter.com/2024/02/29/de-conferentie-te-carnuntum/

(Als u wil weten hoe het afloopt, kunt u ook mijn boek #VisioenVanConstantijn lezen.)

In 308 vond in Carnuntum (bij Wenen) een topconferentie plaats over het bestuur van het #RomeinseRijk. De grote verliezer was #ConstantijnDeGrote.

https://mainzerbeobachter.com/2024/02/29/de-conferentie-te-carnuntum/

(Als u wil weten hoe het afloopt, kunt u ook mijn boek #VisioenVanConstantijn lezen.)

In 308 vond in Carnuntum (bij Wenen) een topconferentie plaats over het bestuur van het #RomeinseRijk. De grote verliezer was #ConstantijnDeGrote.

https://mainzerbeobachter.com/2024/02/29/de-conferentie-te-carnuntum/

(Als u wil weten hoe het afloopt, kunt u ook mijn boek #VisioenVanConstantijn lezen.)

In 306 kwam #ConstantijnDeGrote aan de macht. Dat leidde meteen tot een crisis in het bestuur van het #RomeinseRijk.

https://mainzerbeobachter.com/2024/02/29/c01-constantijn/

(Als u snel wil weten hoe het afloopt, kunt u ook mijn boek #VisioenVanConstantijn lezen.)

In 306 kwam #ConstantijnDeGrote aan de macht. Dat leidde meteen tot een crisis in het bestuur van het #RomeinseRijk.

https://mainzerbeobachter.com/2024/02/29/c01-constantijn/

(Als u snel wil weten hoe het afloopt, kunt u ook mijn boek #VisioenVanConstantijn lezen.)

In 306 kwam #ConstantijnDeGrote aan de macht. Dat leidde meteen tot een crisis in het bestuur van het #RomeinseRijk.

https://mainzerbeobachter.com/2024/02/29/c01-constantijn/

(Als u snel wil weten hoe het afloopt, kunt u ook mijn boek #VisioenVanConstantijn lezen.)

Vandaag begin ik aan een reeks blogjes over de visioenen (meervoud) van #ConstantijnDeGrote. Hier is deel één. Als u snel wil weten hoe het afloopt, kunt u ook mijn boek #VisioenVanConstantijn lezen.

https://mainzerbeobachter.com/2024/02/29/c01-constantijn/

Vandaag begin ik aan een reeks blogjes over de visioenen (meervoud) van #ConstantijnDeGrote. Hier is deel één. Als u snel wil weten hoe het afloopt, kunt u ook mijn boek #VisioenVanConstantijn lezen.

https://mainzerbeobachter.com/2024/02/29/c01-constantijn/

Vandaag begin ik aan een reeks blogjes over de visioenen (meervoud) van #ConstantijnDeGrote. Hier is deel één. Als u snel wil weten hoe het afloopt, kunt u ook mijn boek #VisioenVanConstantijn lezen.

https://mainzerbeobachter.com/2024/02/29/c01-constantijn/

De vader van #ConstantijnDeGrote, keizer Constantius I Chlorus ("bleekneus") geldt niet als vervolger van de christenen. Maar hij was dat wel degelijk.

https://mainzerbeobachter.com/2024/02/26/de-christenvervolging-van-constantius/