Het Duitse verzet
Carl Goerdeler, een van de leiders van het Duitse verzet
Ik vertelde gisteren dat ik zou gaan bloggen over wat bekend is komen staan als de Von Stauffenberg-coup. Dat is geen werkelijk goede naam, want de groep die in juli 1944 probeerde Hitler uit de weg te ruimen, was breder dan alleen de vriendenkring van de Württembergse aristocraat. De samenzwering bestond bovendien al voordat Von Stauffenberg erbij betrokken raakte.
In feite is er altijd Duits verzet tegen de Nazi’s geweest. De socialisten, de kerk en diverse intellectuelen hadden Hitlers machtsovername echter niet kunnen verhinderen en waren evenmin in staat geweest te beletten dat de wetgeving werd aangepast, dat het luisteren naar buitenlandse radiostations werd verboden en dat de Hitlergroet werd geïntroduceerd. Toch waren er protesten, zoals dat van de conservatieve burgemeester van Leipzig, Carl Goerdeler, die het te zot voor woorden vond dat de Nazi’s een standbeeld van de joodse componist Felix Mendelssohn uit zijn stad verwijderden, daarom in 1937 zijn ambt neerlegde en vervolgens een verzetsgroep organiseerde. Via allerlei kanalen, zoals de diplomaat Ulrich von Hassell, had deze groep contact met de geallieerden.
Goerdeler werkte ook samen met generaal Ludwig Beck, die in 1938 ontslag had genomen uit het leger omdat hij Hitlers oorlogsplannen onuitvoerbaar achtte. Het zou te ver gaan te zeggen dat de groep rond Goerdeler en Beck eensgezind was, maar ze maakten plannen voor een nieuwe grondwet en vanuit legerkringen zijn diverse aanslagen op Hitler gepleegd, die stuk voor stuk waren mislukt. Goerdeler was overigens geen voorstander van moord.
Dit was ongeveer de situatie toen Claus von Stauffenberg betrokken raakte bij het complot. Zijn vader had ooit een hoge functie gehad aan het hof van de koning van Württemberg, zodat de Von Stauffenbergs van tijd tot tijd verbleven in het Altes Schloß in Stuttgart, waar nu het Württembergisches Landesmuseum is gevestigd. (Ik heb het altijd een intrigerende gedachte gevonden dat Claus von Stauffenberg en zijn oudere broers Alexander en Berthold hebben gespeeld te midden van een van de mooiste oudheidkundige collecties van Duitsland.) Een van de huisvrienden was de dichter Stefan George, waarover later meer. Berthold werd jurist, Alexander werd archeoloog (en zou na de oorlog werken in Segesta) en Claus werd, zoals een aristocraat betaamde, cavalerie-officier. Er zijn foto’s waarop hij te paard zit, maar de cavalerie draaide in deze tijd natuurlijk al vooral om het tankwapen, dat in Duitsland werd ontwikkeld door een andere bekende officier uit Stuttgart, Erwin Rommel. (Ze zouden elkaar in 1943 in Tunesië ontmoeten en Von Stauffenberg had geen hoge dunk van zijn stadsgenoot.)
Claus von Stauffenberg zou, als een Duitse officier had mogen stemmen, op de NSDAP hebben gestemd. Hij was echter geen bewonderaar van Adolf Hitler. Toen in 1939 de oorlog uitbrak, was zijn commentaar: “Der Narr macht Krieg”. Het is lastig Von Stauffenbergs tegenstrijdige politieke ideeën werkelijk te peilen. Eén fragment uit een brief, geschreven tijdens de oorlog in Polen, illustreert de moeilijkheid:
Die Bevölkerung ist ein unglaublicher Pöbel, sehr viele Juden und sehr viel Mischvolk. Ein Volk, welches sich nur unter der Knute wohlfühlt. Die Tausenden von Gefangenen werden unserer Landwirtschaft recht gut tun. In Deutschland sind sie sicher gut zu gebrauchen, arbeitsam, willig und genügsam.
Hier lijkt een verdediger van de nationaalsocialistische rassenleer aan het woord. Tegelijk moet gezegd dat dit soort meningen in de vooroorlogse tijd niet heel ongebruikelijk waren. En er is nog iets: deze brief is verstuurd met de veldpost. De censor las mee en niemand aan het front kon het achterste van zijn tong laten zien.
Een jaar later was Claus von Stauffenberg al kritischer. “Zuerst müssen wir den Krieg gewinnen,” schreef hij aan zijn broer Berthold. “Wenn wir nach Hause kommen, werden wir mit der braunen Pest aufräumen.”
Die thuiskomst duurde nog even. Claus von Stauffenberg was actief in Frankrijk en in Tunesië, raakte daar in april 1943 zwaar gewond en keerde terug naar Duitsland, minus zijn rechterhand, zijn linkerpink en ringvinger en zijn linkeroog. Een nieuw brieffragment toont dat hij niet langer tot na de oorlog wilde wachten met het opruimen van de bruine pest.
Es ist Zeit, daß jetzt etwas getan wird. Derjenige allerdings, der etwas zu tun wagt, muß sich bewußt sein, daß er wohl als Verräter in die deutsche Geschichte eingehen wird. Unterläßt er jedoch die Tat, dann wäre er ein Verräter vor seinem eigenen Gewissen.
Dit was de man, zevenendertig jaar oud, die in contact kwam met de groep rond Goerdeler en Beck. Er wordt wel beweerd – ik meen het me uit de speelfilm Valkyrie te herinneren – dat Von Stauffenberg er als eerste op zou hebben gewezen dat een moordaanslag op Hitler niets zou oplossen. De aanname dat als dit eenmaal gebeurd zou zijn, een burgerlijk kabinet onder een politicus als Goerdeler kon aantreden, zou door Von Stauffenberg als onjuist zijn doorzien aangezien dat alleen zou leiden tot een machtsovername door Himmler en de SS. Het was dus beter een plan te maken waarmee de gevaarlijkste leden van de Nazi-top de schuld zouden krijgen van de moord op Hitler, omdat alleen op die manier de terugkeer naar een burgerlijk kabinet mogelijk zou zijn.
Dat Von Stauffenberg als enige zou hebben ingezien dat er meer nodig was dan tirannenmoord, is echter legendevorming. De verzetsgroep was al bezig informatie te verzamelen waarmee ze de schuld van een moord op Hitler in de schoenen konden schuiven van enkele voorname SS-ers. Daarover morgen meer. Voor het moment zorgde een wederzijdse kennis van Von Stauffenberg en generaal Beck, generaal Friedrich Olbricht, ervoor dat de gehandicapte officier een bureaufunctie kreeg in het Bendlerblock, het kantoor van de Wehrmacht in Berlijn.
[Terug naar deel één; wordt vervolgd]
Deze blog, die u ook via het Whatsapp-kanaal kunt volgen, is niet mijn enige activiteit. Ik bied ook cursussen aan.
Zelfde tijdvak
Roald Dahl in de Bekaavalleioktober 13, 2024
De herinneringen van maarschalk Zjoekov: 1940augustus 22, 2021
Koolstofdatering: Isotoopfractioneringmaart 23, 2020 Deel dit:
#AlexanderVonStauffenberg #BertholdVonStauffenberg #CarlGoerdeler #ClausVonStauffenberg #Duitsland #ErwinRommel #LudwigBeck #naziS #Segesta #Stuttgart #TweedeWereldoorlog #Württemberg