#bulgaren — Public Fediverse posts

Het Eerste Bulgaarse Rijk (2)

Twee als Bulgaarse soldaten afgebeelde heiligen (Sveti Naum bij Ohrid)

Het ontstaan van de Bulgaarse kerk, waarover ik het gisteren met u had, bracht Bulgarije verder in de Byzantijnse invloedssfeer en het staatsapparaat werd naar Byzantijns model uitgebreid, maar omdat het een autokefale kerk was, kon de Byzantijnse keizer alleen maar dromen van invloed in het Eerste Bulgaarse Rijk, dat groter en groter werd. Bulgarije presenteerde zich inmiddels als alternatief voor het keizerrijk, zeker toen Simeon I (r.893-927) de keizertitel aanname – al werd de Latijnse titel caesar weergegeven als tsar ofwel tsaar. In Constantinopel gold het als een affront dat de man die zij als “vorst” beschouwden zich aandiende als “keizer der Bulgaren en Romeinen”, maar er was weinig tegen te doen.

Het Eerste Bulgaarse Rijk strekte zich op dit moment uit over het huidige Bulgarije, Servië, Noord-Macedonië, Roemenië en Moldavië en bezat binnen de grenzen van het tegenwoordige Griekenland havens aan de Egeïsche Zee en de Adriatische Zee. Om er een cliché tegenaan te gooien: dit was de Gouden Eeuw. De hoofdstad Preslav had zo’n 50.000 inwoners en was na Constantinopel de grootste stad in Europa. En ook al kende het land geen muntslag en waren de steden klein, voor de regio was het inderdaad een naar omstandigheden welvarende staat.

En daaraan kwam natuurlijk een einde. Het land was namelijk omringd door buren die samenwerkten tegen de Bulgaren. In het zuiden was dat het Byzantijnse Rijk, in het noorden waren inmiddels de Magyaren en Pechenegen ten tonele verschenen, iets verderop was Kyiv in opkomst. Tegelijkertijd – we hebben het nog over de tiende eeuw – kwam een nieuwe vorm van christendom op, het bogomilisme. Simpel samengevat braken de bogomielen met de neoplatoonse opvatting over het kwaad, dat wordt opgevat als het laagste zijnsniveau in een op zich goede Schepping, en plaatste het daar dualisme voor in de plaats.

Boyana-kerk, Sofia

Tsaar Samuel

Het Eerste Bulgaarse Rijk raakte verzwakt en had geen weerstand toen de Byzantijnse keizer Nikeforos I Fokas (r.963-969) het leger van Kyiv uitnodigde om de gemeenschappelijke vijand aan te vallen. Deze invasie verliep zó succesvol dat de Byzantijnse keizer Johannes I Tzimiskes (r.969-976) zich gedwongen zag te interveniëren, Bulgarije te redden en de noordelijke vijanden terug te drijven.

In deze jaren verkreeg het Byzantijnse Rijk steeds meer speelruimte, doordat in het oosten het Abbasidische Kalifaat van Bagdad verzwakt raakte: de keizer kon dus troepen uit Anatolië overplaatsen naar de Balkan, en tuchtigde de Bulgaren.

Wat volgde was een veertigjarige, steeds grootschaligere oorlog. Aanvankelijk wonnen de Byzantijnen en al in 973 moesten de Bulgaarse prinsen, wier tsaar gevangen was genomen, de Duitse keizer Otto I de Grote om hulp vragen. Later kregen de Bulgaren echter een capabele leider: tsaar Samuel van Bulgarije (r.997-1014), die grote successen boekte.

Na het jaar 1000 keerde het tij opnieuw, nu ten gunste van de Byzantijnse legers, persoonlijk gecommandeerd door de keizer die als Basileios II de Bulgarenslachter de geschiedenis is ingegaan. Elk jaar viel hij Bulgarije binnen, er was geen onderscheid tussen winter- en zomercampagnes, en hij nam de ene na de andere stad. In 1014 kwam het tot de beslissende Byzantijnse overwinning in de slag bij Kleidion. Naar verluidt liet Basileios de 14.000 Bulgaarse krijgsgevangenen blind maken, met 140 mannen die één oog mochten behouden om de andere naar huis te brengen. Toen tsaar Samuel de verslagen soldaten zag, kreeg hij een hartaanval en stierf.

De Byzantijnse inname van Preslav (Madrid Skylitzes)

Het einde

Het Eerste Bulgaarse Rijk bestond nog vier jaar, maar het was uitgeput van de lange oorlog. De adel capituleerde – of beter, ze liet zich corrumperen: Basileios II zegde in 1018 de heren toe dat als ze de strijd zouden staken, ze hun privileges zouden behouden. Dat was voldoende om het laatste verzet te breken. Verschillende edelen werden later wel gearresteerd en overgeplaatst naar Klein-Azië, zodat de Bulgaren verder verstoken waren van natuurlijke leiders. Pas tegen het einde van de twaalfde eeuw ontstond een Tweede Bulgaars Rijk.

[Ik organiseer dus een reis naar Bulgarije, maar wees gerust: uw ogen blijven behouden om alle moois te zien.]

Ik organiseer volgend voorjaar een reis naar Bulgarije. Deze blog kunt u ook volgen via een Whatsapp-kanaal.

Zelfde tijdvak

De Karolingische Renaissance: slot
augustus 22, 2024
Ibn al-Haytham
april 11, 2015
Waterbeheer in Kairouan
maart 14, 2023 Deel dit: #AdriatischeZee #BasileiosIIDeBulgarenslachter #bogomielen #Bulgaren #EersteBulgaarseRijk #EgeïscheZee #JohannesITzimiskes #Kyiv #Magyaren #NikeforosIFokas #OttoIDeGrote #SamuelVanBulgarije #SimeonI

Het Eerste Bulgaarse Rijk (1)

Krum krijgt te drinken aangeboden uit het bekkeneel van Nikeforos I.

Ik wilde al een tijdje een blogje schrijven over het Eerste Bulgaarse Rijk, dat bestond tussen 681 en 1018. De aanleiding: ik organiseer een reis naar Bulgarije, en dit soort blogjes zijn niet alleen een vriendelijk soort reclame, maar ook mijn manier om mijn reisbegeleiderskennis te structureren. De actualiteit biedt nu een extra reden: de stoffelijke resten van een van tsaar Samuel van Bulgarije (r.997-1014) zijn afgelopen weekend overgebracht naar Sofia en daar begraven. Samuel was een van de laatste heersers van het Eerste Bulgaarse Rijk, verantwoordelijk voor een laatste succes én de definitieve ondergang.

Asparuch

Maar eerst het begin. In het voorjaar van 681 na Chr. trok khan Asparuch met een groep (proto)Bulgaren over de rivier de Donau. De Byzantijnse keizer Konstantijn IV, die een belangrijke kerkelijke vergadering voorzat, onderbrak zijn bezigheden en trok vanuit Constantinopel de nieuwkomers tegemoet, werd verslagen en erkende de aanwezigheid van de Bulgaren op de zuidelijke oever van de stroom. Ik vertelde al eens dat Konstantijn Asparuch afkocht, dat de khan zo de middelen had om andere leiders uit te kopen en begon met de opbouw van een bescheiden staatsapparaat, met als voornaamste residenties Pliska en Silistra. Dit was het begin van het Eerste Bulgaarse Rijk.

Het nieuwe koninkrijk – ik vind het woord “khanaat” wat al te ongebruikelijk – was gevestigd in een veeltalig gebied. Ten noorden van de Donau spraken mensen Latijn, in de havensteden langs de Zwarte Zee sprak men vanouds Grieks, terwijl men zich ten zuiden van de Donau bediende van de Slavische talen. Deze laatste groep was in principe ondergeschikt aan de wat verder westelijk verblijvende Avaren (in het huidige Hongarije), wat leidde tot een gespannen situatie. Tegelijk waren er vijanden in het oosten, waar de Khazaren verbleven, die nog niet zoveel eerder de Proto-Bulgaren uit hun thuisland hadden verdreven. Het is mogelijk dat Asparuch rond 700 sneuvelde in een conflict tegen Khazaren.

Stijgbeugels (Nationaal Historisch Museum, Sofia)

Zijn erfenis was een pluriform, multi-etnisch, meertalig rijk, waarin de Bulgaren de macht hadden. In die zin is het rijkje rond Pliska en Silistra het begin van een nationale Bulgaarse traditie. Tegelijk kun je het een Slavische nationale traditie noemen, want de Bulgaren namen een Slavische taal over, en je kunt verdedigen dat het Bulgaarse volk al leefde op de Balkan voordat het zijn naam van een nieuwe elite had overgenomen. (Feitelijk is de vraag wat eigenlijk een natie vormt: een elite, een taalgroep, een gedeelde afstamming…)

Bulgaren en Byzantijnen

De Bulgaren leefden tussen allerlei volken en het was onvermijdelijk dat ze diplomatieke relaties aangingen met hun buren. Een Bulgaars leger, gecommandeerd door Asparuchs opvolger Tervel, hielp rond 705 de afgezette Byzantijnse keizer Justinianus II (“splijtneus”) bij zijn terugkeer naar Constantinopel, en werd beloond met een voorname titel en de hand van een prinses. Later zou Tervel helpen om Tsarigrad (“keizerstad”) te verdedigen tegen de Arabieren.

Dit wil niet zeggen dat de relaties altijd warm waren. Al ten tijde van Tervel waren er spanningen en vanaf het midden van de achtste eeuw profiteerde keizer Konstantijn V Kopronymos (r. 741-775) van de interne spanningen in Bulgarije om zijn macht te herstellen. Uiteindelijk handhaafden de Bulgaren hun onafhankelijkheid en onder hun khan Krum breidden ze hun macht uit. Nadat Karel de Grote de Avaren vanuit het westen had aangevallen, vielen de Bulgaren de oude meesters van de Balkan aan vanuit het oosten. Later breidden ze hun macht uit over het Balkangebergte: ze veroverden Sofia en rukten op richting Edirne. Keizer Nikeforos I sneuvelde en van diens schedel werd een drinkbeker gemaakt voor de khan.

Krum overleed voordat hij het beleg voor Constantinopel had kunnen opslaan, en zijn opvolgers breidden hun macht nog verder uit, tot aan de Adriatische Zee en de Egeïsche Zee. Veel van de veroverde gebieden gingen in later tijden echter weer verloren aan Slavische rijken als Servië. Duurzamer was een andere erfenis van Krum: het oudst-bekende Bulgaarse wetboek, met onder andere regels ter bescherming van arme mensen en straffen voor alcoholisten, lasteraars en dieven. Naast de koninklijke residenties en de legers was er nu nog een factor die hielp de diverse bevolkingsgroepen te verenigen.

Byzantijns-Bulgaarse verdragstekst uit 815 (Nationaal Historisch Museum, Sofia)

Kerstening

Religieus bezien was Bulgarije een gemengd land, waar diverse goden werden vereerd. Soms bezag een khan de christenen als een Byzantijnse vijfde kolonne, en er zijn momenten geweest van vervolging, maar onder Boris I (r.853-889) kreeg de kerk alle ruimte. Eén reden was dat hij zo extra steun had tegen de Slavische staten in het westen: steun van de kerk, maar ook van de Frankische koning Lodewijk de Duitser (r.843-876). In 864 liet Boris zich dopen in Pliska.

Het was niet zomaar een bekering. Zowel de patriarch van het Westen (de paus dus) als de patriarch van Constantinopel hadden gehoopt iemand te mogen sturen om het doopsel toe te dienen, en zo de machtige Bulgaarse staat te kunnen toevoegen aan hun invloedssfeer. Uiteindelijk koos hij voor de Griekse orthodoxie: de patriarch in Constantinopel moest toestaan dat de Bulgaarse kerk “autokefaal” was, wat zoiets wil zeggen als volkomen zelfstandig. Voor Boris was het voordeel dat zijn kerk zo vrij bleef van Byzantijnse inmenging in binnenlandse aangelegenheden.

Hij trad op tegen de tegenstanders van de kerstening, inclusief zijn zoon, stichtte een christelijke hoofdstad Preslav, en verving geestelijken die in Byzantium waren opgeleid steeds meer door Bulgaarse geestelijken. En omdat de eredienst nu eenmaal grotendeels in de volkstaal behoorde te zijn, werd het Grieks vervangen door een Slavische taal, die – als ik het goed heb begrepen – de ene keer werd aangeduid als Bulgaars en de andere keer als Macedonisch, wat iets te maken had met het gegeven dat Bulgaren het Macedonisch beschouwden als een dialect terwijl de Macedoniërs het beschouwden als taal. Inmiddels noemen taalkundigen het maar Oud-Kerk-Slavisch. Het wordt geassocieerd met de missionarissen Kyrillos en Methodios, die er ook het eerste op de Slavische talen toegesneden alfabet voor ontwierpen.

[Wordt morgen vervolgd. Ik organiseer dus een reis naar Bulgarije.]

Ik organiseer volgend voorjaar een reis naar Bulgarije. Deze blog kunt u ook volgen via een Whatsapp-kanaal.

Zelfde tijdvak

Twee soorten mensen
maart 7, 2021
Tunesië onder de Aghlabiden
februari 16, 2024
Weggepoetste informatie (1)
juni 19, 2015 Deel dit: #AdriatischeZee #Asparuch #Avaren #BorisI #Bulgaren #EersteBulgaarseRijk #EgeïscheZee #JustinianusII #KarelDeGrote #KonstantijnIV #KonstantijnVKopronymos #Krum #KyrillosEnMethodios #LodewijkDeDuitser #Pliska #Preslav #SamuelVanBulgarije #Silistra #SlavischeTalen #Sofia #Tervel